‘’Οἱ ἤχοι τῶν ὕμνων τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος στὴν πορεία πρὸς τὸ Πάθος καὶ τὴν Ἀνάσταση[1]’’

Βρισκόμαστε στην τελευταία εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, και μαζί με τον Νυμφίο Χριστό, προ των πυλών της Αγίας Πόλεως. Ακούμε ήδη το προανάκρουσμα των ‘’Ὡσαννὰ τῷ Υἱῷ Δαυίδ’’ αλλά και των ‘’Σταυρωθήτω’’. Ο αέρας αποπνέει τα πλέον περιπαθή αρώματα της άνοιξης και της υπαίθρου, η οποία στολίζεται να υποδεχθεί τον Παθόντα Δημιουργό της. Και η Εκκλησία, θα κοσμηθεί και αυτή όχι μόνο με άνθη, αλλά και με τους πλέον ηδύμολπους και γλυκύφθογγους ύμνους, ώστε να οδηγήσει καθέναν από εμάς και όλους μαζί να εορτάσουμε το Πάσχα, κατ᾿ επίγνωσιν, μυσταγωγούμενοι, ψυχές καθαρές μετανοούντων.

Σεβαστοί πατέρες, κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συνδαιτυμόνες των διηγημάτων των δύο Αλεξάνδρων,

Η παρουσίασή μου έχει τον τίτλο, ‘’Οἱ ἤχοι τῶν ὕμνων τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος στὴν πορεία πρὸς τὸ Πάθος καὶ τὴν Ἀνάσταση’’. Σκοπός της παρουσίασης αυτής είναι να καταδειχθεί η δύναμη της εκκλησιαστικής μας μουσικής, η οποία ως θεραπαινίδα υπηρετεί τον λόγο των ύμνων (δηλαδή το νοηματικό τους περιεχόμενο) αλλά και το Λόγο, δηλαδή το Αποκαλυπτικό μήνυμα της παρουσίας του Θεού στον κόσμο και της σωτηρίας του ανθρώπου, μέσα από τα Πάθη και την Ανάστασή Του.

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης της Μ. Χ. Ε. Λεωνίδας Αστέρης σε πρόσφατη συνέντευξή του στην εκπομπή «Αρχονταρίκι» μιλώντας για την διάκριση πεζού λόγου και μελωδίας είπε χαρακτηριστικά πως ‘‘Ο πεζός λόγος αγγίζει ορισμένα στρώματα του εγκεφάλου’’ και του νου. Και αυτό γίνεται σε τέτοιο βαθμό ώστε ο ομιλών να κερδίσει το ακροατήριο ως ένα βαθμό ή να το πείσει ότι έχει δίκιο. Όταν όμως ‘‘στα νοήματα του λόγου συμμετάσχει η μουσική, τότε οξύνεται ο κάλαμος, και πάει βαθύτερα. Αγγίζει στρώματα ψυχής’’. Και απαντώντας στο ερώτημα πώς αυτό επιτυγχάνεται είπε: ‘‘…Όταν παραδείγματος χάριν έχετε ξεχάσει ένα τραγούδι, έχετε λησμονήσει τα λόγια του, πώς το βρίσκετε; Διά της μουσικής. Μουρμουρίζετε τη μουσική και τα λόγια ανασύρονται στην επιφάνεια. Άρα η μουσική βρίσκεται σε βαθύτερα στρώματα και το γεγονός αυτό το εκμεταλλεύεται και η Εκκλησία και η θύραθεν μουσική, και  αυτό το θέατρο ακόμη’’.

Πράγματι. Στον προχριστιανικό ελληνισμό, η μουσική θεωρούνταν αναπόσπαστο τμήμα της ευρύτερης εγκύκλιας παιδείας και πνευματικής καλλιέργειας. Ο Πλάτωνας την τοποθετεί πρώτη σε σπουδαιότητα και από αυτή ακόμη την γυμναστική, ενώ σε πραγματεία του αναφέρει πως πιθανή αλλαγή στον τρόπο μουσικής έκφρασης ενός συνόλου ανθρώπων ή μιας πόλης, μπορεί να διασαλεύσει και αυτή την ίδια τη ζωή^[1]. Μάλιστα για τον εκφαυλισμό της μουσικής την εποχή του Πλάτωνα ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης αναφέρει ότι ‘‘ἐπὶ τῶν χρόνων τοῦ Πελοποννησιακοῦ πολέμου ὅλοι ἐνεωτέριζον ἐν Ἀθήναις περὶ τὴν μουσικήν, καὶ ἀνεζήτουν ἐν τῷ νεωτερισμῷ πλουσιώτερα καὶ τελειότερα κατ᾿ αὐτοὺς μέλη, καταδικάζοντες τὰ παλαιὰ ὡς ἁπλᾶ καὶ εὐτελῆ.

Ἀλλ᾿ ὁ δαιμόνιος Πλάτων ᾤκτειρε τὴν τοιαύτην τάσιν τῶν συγχρόνων του, καὶ διαφθορὰν καὶ ἐκφαυλισμὸν τῆς μουσικῆς μεγαλοφώνως ἐκήρυττε τὸν τοιοῦτον νεωτερισμόν’’^[2].

Με την διάδοση του μηνύματος του Ευαγγελίου η προγενέστερη μουσική παράδοση πλαισίωσε και τη λατρεία του Χριστού, η οποία από τη Συναγωγή και τη Λατρευτική παράδοση του ναού των Ιεροσολύμων, σταδιακά αποκόπτεται και αυτονομείται.  Βέβαια οι χριστιανοί συγγραφείς και πατέρες αντιμετωπίζουν με κριτικό πνεύμα την αρχαιοελληνική εκδοχή της μουσικής. Έτσι προσλαμβάνουν με διάκριση στοιχεία από την αρχαιοελληνική μουσική και  την ανασυνθέτουν δημιουργικά^[3]. Στην αρχαία μουσική ο ρυθμός του μέλους και το μέτρο καθορίζει το ίδιο το ποίημα που έχει δευτερεύουσα σημασία. Αντίθετα, στο χριστιανικό μέλος τα κείμενα προϋπάρχουν ήδη (Ψαλμοί Παλαιάς Διαθήκης, λόγια Αγίας Γραφής) και σε αυτά προσαρμόζονται ο ρυθμός και το μέτρο^[4]. Είναι γνωστή η αντίδραση του Αββά Παμβώ στον μαθητή του που έψαλλε αντί να διαβάζει τις Ωδές του Ψαλτηρίου, μαρτυρία την οποία διασώζει η ασκητική γραμματεία τον τέταρτο αιώνα^[5].  Ωστόσο, ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, πρώτος αυτός αιτιολογεί τη χρήση της μουσικής από την Εκκλησία. Όπως ακριβώς το πικρό και δυσάρεστο στη γεύση φάρμακο αναμιγνύεται με ουσίες που ευφραίνουν και γλυκαίνουν την αίσθηση, έτσι και η μουσική υπηρετεί τα νοήματα των Γραφών και συμβάλλει στην αφομοίωσή τους από τον πιστό, κάνοντάς τα εύληπτα και ευχάριστα, ενώ σε δεύτερο επίπεδο αποκρύπτει τη θεία αλήθεια, το μυστήριο, από τον αμύητο^[6].

Με βάση τις ίδιες αρχές (τη μετακύλιση ενδιαφέροντος από το είδος των φθόγγων-συλλαβών στο περιεχόμενο των εννοιών, τη διερμηνεία του πνευματικού νοήματος αλλά και τη διασφάλιση των αληθειών της πίστεως) προστίθενται σταδιακά νέες συνθέσεις ύμνων και ασμάτων, τα τροπάρια, έως τον 8^ο αιώνα, οπότε ο μοναχισμός επηρέασε καθοριστικά τη λατρεία, με την δημιουργική συγγραφική έκρηξη που προήλθε ως απάντηση στην Εικονομαχία. Επέδρασε δυναμικά στην εκκλησιαστική ποίηση και  μουσική με τον εμπλουτισμό τους από νέες ομάδες τροπαρίων, κυρίως τους Κανόνες και τα Ιδιόμελα^[7].

Κύριος εκφραστής αυτής της προσπάθειας, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο οποίος τον 8^ο αιώνα διαμόρφωσε και δημιούργησε την Εκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική, («εσωτερική Βυζαντινή Μουσική», ώστε να διαχωριστεί από την κοσμική «εξωτερική μουσική»)^[8], για τις ανάγκες της θείας Λατρείας, καθιερώνοντας πρώτος αυτός το Σύστημα της Οκταηχίας.

Στο σύστημα των οκτώ ήχων ή της Οκταηχίας διανέμεται όλη η  ποικιλία των μουσικών τρόπων της μουσικής μας παράδοσης.

Επιγραμματικά, θα επιχειρήσουμε μια απλή αναφορά στους οκτώ ήχους, προτού δούμε τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι ήχοι αυτοί στους ύμνους και την δομή των Ακολουθιών της Μεγάλης Εβδομάδος, και μας βοηθούν να βιώσουμε τα Πάθη και την Ανάσταση του Χριστού.

Οι οκτώ ήχοι λοιπόν, κατανέμονται σε δύο μεγάλες ομάδες. Στους κύριους και στους πλάγιους. Οι πλάγιοι έχουν άμεση σχέση με τους αντιστοίχους τέσσερις ‘‘ορθούς’’ ήχους, θα λέγαμε ότι ‘‘πλαγιάζουν’’ ως προς αυτούς, όπως δύο μονοπάτια που οδηγούν στον ίδιο προορισμό, όμως από άλλη διαδρομή.

Οι ήχοι αριθμούνται με βάση την ελληνική συμβολική των αριθμών, άρα, όπου άλφα ο Πρώτος ήχος, όπου βήτα ο Δεύτερος και εξής έως τον Τέταρτο ήχο. Σε ζεύγη τοποθετούνται οι αντιστοιχίες τους με τους πλαγίους ήχους, οι οποίοι επειδή ακριβώς πλαγιάζουν ονομάζονται πλάγιος ΤΟΥ πρώτου (και όχι πλάγιος πρώτος), πλάγιος ΤΟΥ δευτέρου, βαρύς (στη θέση του πλαγίου του Τρίτου), και πλάγιος του Τετάρτου.

Προκύπτουν τέσσερα ζεύγη ήχων. Αυτά πάλι με τη σειρά τους, κατανέμονται σε τρεις μεγάλες οικογένειες, σε τρία ΓΕΝΗ, με βάση κάποια κοινά χαρακτηριστικά, που αφορούν στην εναλλαγή των φωνητικών διαστημάτων μεταξύ τους.

Το Διατονικό Γένος, που περιλαμβάνει τέσσερις ήχους, και χαρακτηρίζεται εκ της διαδοχικής από τόνο σε τόνο ανάβαση και κατάβαση,

Το Χρωματικό Γένος, που ονομάζεται έτσι λόγῳ του ιδιαίτερου χρώματος που αποδίδει στη μελωδία, και των έντονων παθών που εκφράζει, μέσω μικρότερων ή μεγαλυτέρων των φυσικών τόνων διαστημάτων,

Και το Εναρμόνιο Γένος, το οποίο ενώ κατά βάσιν κινείται με το διατονικό γένος, καθώς εναρμονίζει το δυσαρμονικό διάστημα ΓΑ-ΖΩ το μέλος αποκτά ιδιαίτερη χάρη και αρχοντιά.

Επιπροσθέτως, παραθέτουμε τις ομάδες στις οποίες διαιρούνται όλοι οι εκκλησιαστικοί ύμνοι,  με βάση το ρυθμό και τη μελωδία:

Σε  Σύντομο ἢ Εἱρμολογικὸ Μέλος: (Κανόνες, Εἱρμοί,

                                                           Καθίσματα, Ἀπολυτίκια,

                                                           Κοντάκια καὶ λοιπὰ 

                                                           Προσόμοια)

Σε Ἀργοσύντομο ἢ Στιχηραρικὸ Μέλος: (Ἰδιόμελα, Δοξαστικὰ κλπ)

Σε Ἀργὸν ἢ Παπαδικὸν Μέλος: (Χερουβικά, Κοινωνικὰ καὶ ὅλα

                                                    τὰ ἀργὰ μαθήματα).

Οι οκτώ ήχοι ανάλογα με είδος στο οποίο ανήκει ένας ύμνος (σύντομο, αργοσύντομο, αργό), αποκτούν όπως θα δούμε και εσωτερική ποιοτική διαφοροποίηση.

Η Μεγάλη Εβδομάδα παρουσιάζει την μεγαλύτερη ποικιλία συνθέσεων, ύμνων και μελών ενώ παρελαύνουν όλοι οι ήχοι προκειμένου να αποδοθεί το βαθύ περιεχόμενο των ημερών αυτών^[9]. Στην ανάλυση που ακολουθεί επιλέξαμε κυρίως δύο ομάδες τροπαρίων, τα Ιδιόμελα, που ανήκουν σε αργοσύντομο ή στιχηραρικό μέλος και τα τροπάρια των Κανόνων που ανήκουν στο σύντομο ή ειρμολογικό μέλος, εξετάζοντας συγκεκριμένους ύμνους, μέσα από τους οποίους θεωρούμε ότι γίνεται εμφανής η μουσική διαβάθμιση των ημερών της Μεγάλης Εβδομάδος, που ακολουθεί και εξυπηρετεί το βαθύ πνευματικό και θεολογικό περιεχόμενό τους.

Την Κυριακή των Βαΐων το βράδυ, ψάλλεται ο Όρθρος της Μεγάλης Δευτέρας. Ο Νυμφίος Χριστός μετά την θριαμβευτική είσοδό του στα Ιεροσόλυμα αναγγέλλει στους μαθητές του το Πάθος του που πλησιάζει. Παράλληλα νοηματοδοτούν την ημέρα η ευαγγελική περικοπή της ξηρανθείσης ακάρπου συκής, η οποία συμβολίζει τους Φαρισαίους αλλά και τον κάθε πνευματικά άκαρπο άνθρωπο, αλλά και η ανάμνηση του δικαίου Ιωσήφ, που προτίμησε να δραπετεύσει γυμνός παρά να πέσει στην αγκαλιά της αμαρτωλής γυναίκας του Πετεφρή^[10]. Οι κακουχίες και τα πάθη του Δικαίου Ιωσήφ αποτελούν κατά τον Παπαδιαμάντη προτύπωση των Παθών του Κυρίου. Το ιδιόμελο Ἐρχόμενος ὁ Κύριος σε ήχο α΄, που ψάλλεται σε αρκετά υψηλή βάση, δημιουργεί παρακλητικό και συνάμα κατανυκτικό κλίμα και γίνεται προσκλητήριο προς τους μαθητές αλλά και κάθε πιστό, να καθαρίσει με την μετάνοια και την εξομολόγηση τον εαυτό του, ώστε να έχει πνευματική εγρήγορση προκειμένου να συμπορευθεί με τον Πάσχοντα Αμνό του Θεού. Στο ίδιο πλαίσιο ανταπαντά το Ιδιόμελο Φθάσαντες πιστοί σε πλ. α΄, δίδοντας το αίσθημα της χαρμολύπης αλλά και της δοξολογικής ευχαριστίας που μας αξίωσε να προσεγγίσουμε τις Άγιες ημέρες του Πάθους Του.

          Την Μεγάλη Δευτέρα το βράδυ ψάλλεται ο Όρθρος της Μεγάλης Τρίτης, και η Εκκλησία θυμάται  την παραβολή των 10 παρθένων, τη στιγμή που οι Φαρισαίοι προσπαθούν να καταφερθούν εναντίον του Διδασκάλου και να παγιδεύσουν τον Σωτήρα ώστε να Τον οδηγήσουν σε δίκη. Το πρώτο ιδιόμελο Ἐν ταῖς Λαμπρότησι, ψάλλεται σε α΄ ήχο ενώ παρενθετικά ολόκληρες φράσεις εκπίπτουν σε Δεύτερο ήχο, και έτσι ενισχύεται ο παρακλητικός τόνος σε αυτό^[11]. Η ραθυμία, η οκνηρία των πέντε μωρών παρθένων, και η ανάγκη για εγρήγορση^[12], νήψη, και καταφυγή στο έλεος του Θεού προβάλλονται στον ύμνο αυτό που εξυπηρετείται από την ελεύθερη κίνηση του εισαχθέντος δευτέρου ήχου.

Το ιδιόμελο, Ὁ τῇ ψυχῆς ῥαθυμίᾳ, κινείται εξ ολοκλήρου στον παρακλητικό β΄ ήχο, εκφράζοντας θερμή ικεσία στον Νυμφίο Χριστό να μην επιτρέψει την ύπνωση που ακολουθεί την τεμπελιά και τη ραθυμία, αλλά να διατηρήσει αναμμένη την πνευματική μας λαμπάδα που ακολουθεί τις αρετές και την αύξηση των πνευματικών χαρισμάτων (των ταλάντων), ώστε να συμμετάσχουμε στην χαρά του Νυμφώνα και της Αναστάσεως Του.

Η μετάνοια της πόρνης γυναίκας που άλειψε με μύρο τα πόδια του Ιησού, διαποτίζει όλους τους ύμνους του Όρθρου της Μεγάλης Τετάρτης Εσπέρας, και κορυφώνεται με επίταση στο Τροπάριο της Κασσιανής μοναχής^[13]. Αντίστροφη κίνηση στη μετάνοια της πόρνης, η οργή των Φαρισαίων αλλά και του αχάριστου μαθητή Ιούδα, που μεθοδεύει την προδοσία Του.  ‘‘Πόσον αἱ δύο πράξεις, ἡ τῆς πόρνης καὶ ἡ τοῦ Ἰούδα, ἀντιθέτως κεῖνται ἀλλήλαις!’’...‘‘Κάλλιστα τῆς ἑσπέρας ταύτης τὰ τροπάρια· ἐν αὐτοῖς ἡ ἁμαρτωλὸς θαυμάζεται καὶ ἐπαινεῖται, ὁ δὲ Ἰούδας κατακρίνεται δι᾿ ἐκφράσεων ἀνταξίων τῆς προδοσίας, πρὸς διόρθωσιν τῶν ἁμαρτωλῶν’’^[14].   

Τα δύο πρώτα ιδιόμελα των αίνων Σὲ τὸν τῆς Παρθένου και Τὸ πολύτιμον μῦρον ‘‘ψαλλόμενα εἰς τρυφερώτατον ἤχον’’^[15], τον α΄, εκφράζουν εμφαντικά το βάθος της μετανοίας της αμαρτωλής γυναίκας, γεγονός που τονίζεται με παρένθετα τμήματα σε χρωματικό Δεύτερο και πλάγιο του Δευτέρου, κατά τη ροή τους, και την ικεσία να παράσχει ο Σωτήρας την άφεση σε κάθε ένα από εμάς.

Τα Απόστιχα τροπάρια της ίδιας ακολουθίας κορυφώνουν την ένταση με τον σκληρό χρωματικό πλάγιο του Δευτέρου ήχο, καθώς ομολογούν το παράδοξο φαινόμενο η βεβυθισμένη τῇ ἁμαρτίᾳ γυναίκα να είναι η μόνη που αναγνωρίζει την Θεότητα του Χριστού και εμπιστεύεται το ράκος του εαυτού της στην άκρα αγαθότητα και το έλεος του Θεού ( Μ. Τρίτη Εσπέρας, Σήμερον ὁ Χριστός)^[16].

Ο Όρθρος της Μ. Πέμπτης και οι Ακολουθίες των επομένων ημερών εμπλουτίζονται σταδιακά με ιδιόμελα στους χρωματικούς ήχους που επικρατούν στους Αίνους και προβάλλουν, τον φόβο, την αγωνία, τη φρίκη για τα γεγονότα που θα ακολουθήσουν.  Τέσσερα γεγονότα μας παρέδωσαν κατά τον Συναξαριστή οι πατέρες να εορτάζουμε την ημέρα αυτή: Τον ιερό νιπτήρα, το Μυστικό Δείπνο, Την Υπερφυά Προσευχή του Χριστού και την Προδοσία του Ιούδα^[17].

Το ιδιόμελο Συντρέχει λοιπόν, σε β΄ ήχο, συγκλονίζει με τον τρόπο με τον οποίο μαρτυρεί την ντροπή και την αχαριστία των Ιουδαίων απέναντι στον Δημιουργό και κτίστη των απάντων. 

Η νοηματική κορύφωση των τροπαρίων των Αίνων και η πνευματική φόρτιση που προκαλούν αμβλύνεται με την ομάδα των Αποστίχων, σε διατονικό πλ δ’, που απαλύνει και ηρεμεί την οδύνη του πιστού μπροστά στη φρίκη της προδοσίας.  Ωστόσο το Δοξαστικό Ιδιόμελο Μυσταγωγών σου Κύριε, σε ήχο θρηνητικό αλλά συνάμα και χαρμόσυνο πλ. α΄, εκτινάσσει εκ νέου το νου των πιστών, δημιουργώντας παράλληλα διεκφυγή της έντασης στο προανάκρουσμα της Ανάστασης. Η φιλία, η αγάπη, η ταπείνωση, η διακονία, η γεύση του Σώματος και του αίματος Του Χριστού, νικά κάθε φόβο, ακόμη και αυτό του πάθους και του θανάτου^[18].

Η Ακολουθία των Αχράντων Παθών του Κυρίου ‘‘διακρινομένη καθ᾿ ὅλα ἀπὸ τῆς τῶν παρελθουσῶν ἡμερῶν’’^[19], αποτελεί την πιο πολυσύνθετη σε δομή και εναλλαγή ήχων ακολουθία της Μεγάλης Εβδομάδος. Καθίσματα, ιδιόμελα και 14 αντίφωνα πλαισιώνουν  τις 12 ευαγγελικές περικοπές που αναφέρονται στο πάθος του Χριστού. Ο Εκτενής κανόνας, οι Μακαρισμοί, και τα υπόλοιπα ιδιόμελα των Αίνων και των Αποστίχων, συνθέτουν ένα πολύχρωμο υφαντό που μυσταγωγεί τον πιστό στα πάθη του Χριστού αλλά και αναπαύει την ψυχή από την αδυναμία της να αντιληφθεί το μέγεθος της Θυσίας και της Απέραντης ταπείνωσής Του^[20].

Το ιδιόμελο Δύο καὶ πονηρά, σε γ΄ ήχο, απαριθμεί με απαράμιλλο τρόπο και απλότητα όλα τα Πάθη του Θεανθρώπου σε τέσσερις μόλις γραμμές^[21]. Οι Χρωματικοί ήχοι κατέχουν εξέχουσα θέση με χαρακτηριστικά θρηνητικά μέλη, όπως το Σήμερον κρεμᾶται^[22] και το Ἐξέδυσάν με^[23], στον περιπαθή κατά τον Παπαδιαμάντη πλ. β΄. Οι ύμνοι αυτοί οδηγούν στην κορύφωση του Θείου Δράματος. Ωστόσο πολύ σοφά η Τάξις της Ακολουθίας προβλέπει μετά το πρώτο,  Κανόνα εις ήχον πλ. β’ ειρμολογικόν, ο οποίος έχει απεκδυθεί το βαρύ χιτώνα του σκληρού χρωματικού του, ενώ μετά το δεύτερο ακολουθούν τα Απόστιχα σε α΄ και β΄ ήχο αλλά και ο διατονικός πλ δ’ των δύο δοξαστικών των Αποστίχων που αποσυμπιέζουν την ένταση.

Η Μεγαλοπρεπής Ακολουθία των Μεγάλων Ωρών, και του Εσπερινού, που προηγείται της Αποκαθήλωσης και του Επιταφίου, διανθίζεται και αυτή από ιδιόμελα όπως και η Ακολουθία των Παθών. Παρελαύνουν όλοι οι  ήχοι όπου και πάλι συναντούμε διαρκείς μεταπτώσεις, πότε σε χρωματικούς και πότε σε διατονικούς ή και εναρμονίους ήχους. Στον Εσπερινό επαναλαμβάνονται τα ιδιόμελα των Αποστίχων της Ακολουθίας των Παθών. Από αυτά, το Πᾶσα ἡ κτίσις, σε α΄ ήχο, προβάλλει το αίσθημα του φόβου και του αποτροπιασμού της ίδιας της δημιουργίας μπροστά στο στυγερό έγκλημα της Σταυρώσεως του Κυρίου. Ακολούθως, ο Δεύτερος ήχος προβάλλει με επίταση τον θρήνο της Παναγίας, (Ἐπί ξύλου βλέπουσα) η οποία βλέπει τον Μονογενή της να πάσχει επί του ξύλου. Ο Παπαδιαμάντης ομολογεί ότι ‘‘Δὲν ἠδυνάμεθα νὰ περιγράψωμεν τὴν σήμερον ἡμέραν καλύτερον τῶν ἀνωτέρω ἐκκλησιαστικῶν ᾀσμάτων τῆς σήμερον’’^[24]. Η κορύφωση του Χρωματικού γένους κατά τα ‘‘ἀμιμήτου κάλλους’’ προσόμοια ‘‘τροπάρια, ὅτε λιτανεύεται ὁ Ἐπιτάφιος’’^[25], επιστεγάζεται με το Δοξαστικό των Αποστίχων Σὲ τὸν ἀναβαλλόμενον σε ήχο πλ. α΄, που αποφορτίζει την ατμόσφαιρα της θρηνητικής συμπαθείας από την πένθιμη ένταση, με την υφολογική μετάπτωση στον δοξολογικό διατονικό ήχο που αποτελεί προοίμιο της αναστάσιμης ευφροσύνης^[26].

 Το Χρωματικό γένος παρατείνεται έως το Μέγα Σάββατο, με τα ιδιόμελα των Αίνων σε Δεύτερο ήχο να αναφέρονται στο ακατάληπτο θέαμα η Ζωή των απάντων να απολαμβάνει ανθρώπινη ταφή. (Τὶ τὸ ὁρώμενον θέαμα). Το Δοξαστικό των Αίνων, σε πλ. β΄ κάνει λόγο για το Χριστό ο οποίος ‘’σαββατίζει τῇ σαρκί’’. Όπως η νομική λατρεία εόρταζε τα Σάββατα την ανάπαυση του Θεού μετά τη δημιουργία έτσι και η Εκκλησία εορτάζει ‘‘τὴν ἐν τῷ τάφῳ Ἀνάπαυσιν τοῦ Σωτήρος καὶ Λυτρωτοῦ’’^[27]. Την κορύφωση των χρωματικών ήχων τελματώνει το εξόδιο Άσμα του Επιταφίου σε ήχο πλ. α΄, ‘‘Τὸν ἥλιον Κρύψαντα’’. ‘‘Ἰδού!,’’ Σημειώνει ο Μωραϊτίδης, ‘‘ἀκούονται μακρόθεν ψαλμωδίαι γλυκύταται καὶ τρυφεραὶ ὡς κλαυθμοί, ὡς θρῆνοι: «- Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον!...». Ψάλλουσι τὸ πομπικὸν ἆσμα. «Τὸν ἥλιον Κρύψαντα», τὸ ἐξόδιον μέλος, τὸ τρυφερὸν ἐκεῖνο τροπάριον, τὸ ὁποῖον συγκινεῖ καὶ τὰ ἄψυχα: «- Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον!...».

Ὁ Ἰωσὴφ παρακαλεῖ τὸν Πιλᾶτον ἵνα ἐπιτρέψῃ αὐτῷ νὰ θάψῃ «τὸν ξένον Ἰησοῦν καὶ ὠνειδισμένον…». Ψάλλουσιν οἱ μελίφθογγοι ψάλται, ἀκολουθοῦντες τὴν λιτανείαν τοῦ Ἐπιταφίου καὶ ὑπηχεῖ ὁ λαὸς ὡς δι᾿  ἑνὸς στόματος.

- Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον!...

Ὦ πατρίς μου μικρά, πόσον μεγάλη εἶσαι ἐν τῇ θρησκείᾳ σου!’’^[28].

Το Μέγα Σάββατο το πρωί, τελείται ο Αναστάσιμος Εσπερινός, τον οποίο ο λαός ονομάζει και Πρώτη Ανάσταση, καθώς αποτελεί απαρχή των Ύμνων της Ακολουθίας της Αναστάσεως. Μετά τα αναστάσιμα τροπάρια του πρώτου ήχου, ακολουθούν τρία ιδιόμελα σε πλ. δ’, με κοινή αρχή Σήμερον ὁ ᾌδης. Τα ιδιόμελα αυτά πραγματεύονται με πανηγυρικό αλλά ήπιο μέλος την τραγική ήττα του Άδη που ‘‘ἔλαβε σῶμα καὶ Θεῷ περιέτυχεν’’. Με αυτό τον τρόπο η Ανάσταση προεορτάζεται αλλά συνάμα λανθάνει ακόμη της εορτής, όπως διέλαθε της προσοχής του διαβόλου, κατά την πατερική γραμματεία, το Πάθος και η εις Άδου Κάθοδος του Σωτήρος, μαζί με την Ενσάρκωσή Του.

Η Ανάσταση αποτελεί την μεγαλύτερη εορτή της Εκκλησίας, για αυτό και ‘‘δικαίως ἐθεώρησεν ἀπὸ τῆς συστάσεώς της τὴν ἑορτὴν ὡς βασίλισσαν τῶν ἡμερῶν ἡμέραν, ὡς ἑορτὴν ἑορτῶν καὶ πανήγυριν πανηγύρεων’’^[29]. Η Ακολουθία της Αναστάσεως, αν και  σύντομη, ‘‘ὁποῖον τὸ κάλλος αὐτῆς’’^[30]. Σε αυτή επικρατεί το πρώτο ζεύγος των διατονικών ήχων, ο α΄ και ο πλ. α’, ο μεν ως πανηγυρικός και ευφρόσυνος, ο δε συνάμα και χαρμόσυνος. Επικρατεί ο αρχαίος ύμνος «Χριστὸς ἀνέστη»  ο οποίος συγκινεί κάθε χριστιανό με την τόση ζωή που περιέχει^[31]. Η καρδιά του ‘‘σκιρτᾷ ὑπὸ πνευματικῆς ἀγαλλιάσεως’’^[32] καθώς ακροάται τα τερπνά τέσσερα στιχηρά του ειρμολογικού πλ. α΄, επί τῃ βάσει του Κε, ‘‘Πάσχα ἱερὸν ἡμῖν σήμερον’’. Επιστέγασμα της λαμπροφόρου Ακολουθίας της Αναστάσεως, το Δοξαστικόν, σε στιχηραρικό πλ. α΄, ‘‘εἰλημμένον ἐκ τῆς ἀρχῆς τοῦ πανηγυρικοῦ λόγου τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου’’^[33], το ‘‘Ἀναστάσεως ἡμέρα’’. Το ιδιόμελο αυτό επισφραγίζει την ευφρόσυνη της Αναστάσεως με τον δοξολογικό και ευχαριστιακό του χαρακτήρα, καλώντας τους πιστούς σε πηγαία και αυθόρμητη έκφραση αγάπης προς τον πλησίον, καταλλαγής του μίσους και των παθών. Και καθώς ψάλλεται πριν την έναρξη της Θείας Λειτουργίας αποτελεί τη στιγμή κατά την οποία οι πιστοί ανταλλάσουν ασπασμό, με το ‘‘Χριστός ἀνέστη’’ ως επανάληψη της επωδού του να κραδαίνει στα χείλη τους.

Οι Κανόνες της Μεγάλης Εβδομάδος, αποτελούν έργα του Κοσμά του Μελωδού, της Κασσιανής και άλλων. Εξαιρουμένου του πανηγυρικού κανόνα της Αναστάσεως σε ήχο α΄, οι Κανόνες των υπολοίπων ημερών της Μεγάλης Εβδομάδος ψάλλονται στους Χρωματικούς ήχους. Παρατηρείται ωστόσο η εξής ιδιομορφία, που χαρακτηρίζει τους δύο χρωματικούς ήχους β΄και πλ. β΄, στα σύντομα ή ειρμολογικά μέλη τους. Οι δύο αυτοί αδελφοί ήχοι «δανείζουν» ο ένας στον άλλο τα ιδιαίτερα  χαρακτηριστικά τους, δηλαδή την κλίμακα, τις τονικές αποστάσεις, τις βάσεις, τους δεσπόζοντες φθόγγους κλπ, διατηρώντας ωστόσο την αρχική τους εσωτερική μελική δομή. Αυτή η «Ἀντίδοσις τῶν ἰδιωμάτων»^[34] που επισυμβαίνει στους δύο χρωματικούς ήχους χαρακτηρίζει ως συνθέσεις και τους Κανόνες, ιδιαιτέρως δε αυτούς της Μεγάλης Εβδομάδος. Ο παρακλητικός και ικετευτικός β΄ ήχος αποκτά κατανυκτικότερη και σοβαρότερη κίνηση με την εφαρμογή της κλίμακος του πλ. β΄ με βάση τον φθόγγο Πα. Από την άλλη ο στιβαρός και επιβλητικός πλ. β΄ εμφανίζει άφατη γλυκύτητα με την τοποθέτηση της κλίμακος του β΄ ήχου, αποκτώντας περιπαθές και συνάμα θρηνητικό άκουσμα, επί του Δι.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στο άρθρο του Ἡ Μεγάλη Ἑβδομὰς ἐν Ἀθήναις πραγματοποιεί εκτενή αναφορά στους Κανόνες της Μεγάλης Εβδομάδος ως ποιητικές συνθέσεις: ‘‘τὰ τοιαῦτα τροπάρια, ἀνήκοντα εἰς τὴν τάξιν τῶν προσομοίων, περὶ ὧν ἐλέγομεν χθές, δὲν εἶναι πεζὸς λόγος, καθὼς πολλοὶ νομίζουσι’’^[35]. Εκεί διαβάζουμε τα εξής. Όπως ‘‘ἡ ρυθμοποιία τοῦ Πινδάρου καὶ τῶν ἄλλων χορικῶν τῆς Δωρίου μούσης βαίνει κατὰ κῶλον, ἤτοι ἡμιστίχιον, καὶ οὐχὶ κατὰ στίχον, δεσπόζοντος μὲν τοῦ μέλους, ὑπουργοῦντος δὲ τοῦ ρυθμοῦ’’, έτσι και ‘‘τῶν ἱερῶν ποιητῶν μας, ἀληθῶν ἐγκαλλωπισμάτων τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἡ ρυθμοποιία βαίνει κατὰ κῶλον, καὶ οὐχὶ κατὰ στίχον’’ συμπεραίνοντας ότι η βασική τους διαφορά πηγάζει από τη μετακύλιση του ενδιαφέροντος στο γραμματικό τόνο των λέξεων. ‘‘…βάσις τοῦ ρυθμοῦ εἶναι ὁ λογικὸς ἤτοι γραμματικὸς τόνος, καὶ ὄχι ἡ ἀπολεσθεῖσα ποσότης τῶν μακρῶν καὶ βραχέων. Καὶ ἡ λυρικὴ δὲ ποίησις τῆς Ἐκκλησίας εἶναι χορική, καθὼς ἡ τῆς Δωρίου σχολῆς τῶν ἀρχαίων, καὶ οἱ εἱρμοὶ καὶ τὰ τροπάρια εἶναι αἱ στροφαὶ καὶ ἀντιστροφαί, καὶ ἡ καταβασία οὐδὲν ἄλλο εἶναι εἰμὴ ἡ ἐπῳδὸς τῆς πινδαρικῆς ποιήσεως’’^[36].

Την Κυριακή Βαΐων το βράδυ, ψάλλεται τριώδιος Κανόνας σε ήχο ειρμολογικό β΄ επί του Πα. ‘‘Οἱ ὑμνογράφοι τῆς Ἐκκλησίας καὶ μάλιστα ὁ ὑψιπέτης μουσουργὸς Κοσμᾶς, συνέθεντο τροπάρια κατανυκτικώτατα καὶ τρυφερά, ἅτινα ἐν ἤχῳ ἁρμόζοντι ψάλλονται ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ταύτης’’^[37], σημειώνει ο Παπαδιαμάντης. Ψάλλονται η πρώτη Ωδή, με ειρμό ‘‘Τῷ τὴν ἄβατον’’, η ογδόη Ωδή ‘‘Ἔφριξε παίδων εὐαγῶν’’ και η Εννάτη, ‘‘Ἐμεγάλυνας Χριστέ’’. Το τροπάριον της Α’ Ωδής ‘‘Διακονῆσαι, αὐτὸς ἐλήλυθα’’, παραθέτει σε πρώτο πρόσωπο τη διδαχή του Χριστού που απαντά στο αίτημα των υιών Ζεβεδαίου, ότι ήρθε να κηρύξει την αγάπη, τη διακονία και να γίνει αληθές παράδειγμα της Θυσίας προς το συνάνθρωπο.  Η διδαχή του Κυρίου συνεχίζεται και στο τροπάριο της Η΄ Ωδής ‘‘Ὑμᾶς μου τότε Μαθητάς’’, σύμφωνα με το οποίο η ταπεινοφροσύνη και η ειρήνη και η αυτοθυσία θα πρέπει να είναι το κύριο γνώρισμα των μαθητών του Χριστού και του κάθε χριστιανού.

Την Μεγάλη Δευτέρα εσπέρας, ψάλλεται ‘‘τὸ Διῴδιον τοῦ θεσπεσίου ποιητοῦ Κοσμᾶ, ἀποτελούμενον μόνον ἐκ τῆς η´ καὶ τῆς θ´ ᾠδῆς, ἐκ βραχυτάτων τροπαρίων^[38], με ειρμούς ‘‘Τῷ δόγματι τῷ τυραννικῷ’’, και ‘‘Ἡ τὸν ἀχώρητον Θεόν’’ αντίστοιχα. Το τροπάριον της Η’ Ωδής,  ‘‘Ῥαθυμίαν, ἄπωθεν ἡμῶν’’ προτρέπει τους πιστούς να αποβάλλουν την τεμπελιά και την οκνηρία και με την πνευματική εργασία και καρποφορία των αρετών να παραστούν με ακτινοβολούσες τις πνευματικές τους λαμπάδες στο Νυμφίο Χριστό.

Ό Όρθρος της Μεγάλης Τετάρτης χαρακτηρίζεται από τροπάρια ‘‘ἀναφερόμενα εἰς τὴν πρᾶξιν τῆς ἁμαρτωλοῦ γυναικὸς καὶ εἰς τὴν προδοσίαν τοῦ Ἰούδα’’^[39]. Ο τριώδιος Κανόνας  με ειρμούς ‘‘Τῆς πίστεως’’ (Γ΄ Ωδή), ‘‘Ρῆμα τυράννου’’ (Η΄ Ωδή), ‘‘Ψυχαῖς καθαραῖς’’ (Θ΄ Ωδή), διανθίζεται από τα τροπάρια αυτά. Το της Γ΄ Ωδής ‘‘Ἐν κενοῖς τὸ συνέδριον’’ και το της Η΄ Ωδής ‘‘Ἀποκενοῦσα, Γυνὴ μύρον ἔντιμον’’, μυούν τον πιστό μέσα από τον ειρμολογικό β’ ήχο στην μετάνοια της πόρνης, η οποία αλείφει με μύρο την κεφαλή και τα πόδια του Λυτρωτού, τη στιγμή που το Συνέδριο των ανόμων Φαρισαίων σχεδιάζει τη σύλληψή Του.

Από την Μεγάλη Τετάρτη το απόγευμα έως και την παννυχίδα πριν την Ανάσταση εγκαταλείπεται ο κατανυκτικός ειρμολογικός β΄ και οι Κανόνες ακολουθούν τον περιπαθή ειρμολογικό πλ. β΄, επί του Δι ψαλλόμενον. Ο Κανόνας της Μεγάλης Τετάρτης, πλήρης σε Ωδές και τροπάρια, αποτελεί ‘‘τὸ κάλλιστον ἔργον τῶν ψαλλομένων κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην’’…‘‘ποίημα τοῦ ἐπιφανοῦς ὑμνογράφου Κοσμᾶ, περιέχων ὑψηλὰς δογματικὰς ἐννοίας περιστρεφομένας ἰδίως περὶ τὸ μυστήριον τῆς Εὐχαριστίας, ἐν ἐκφράσει ποιητικωτάτῃ’’. Ο Ειρμός της Α΄ Ωδής ‘‘Τμηθείσῃ τμᾶται’’, πραγματεύεται την Έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο μέσω της Ερυθράς θαλάσσης και τον καταποντισμό του στρατού του Φαραώ που τους ακολουθούσε. Ο θριαμβευτικός και συνάμα περιπαθής ήχος του συνδέει τη νίκη του Ισραήλ με τη συμμετοχή των πιστών στη Μυστική τράπεζα και τον εγκεντρισμό τους στο  Σώμα και το Αίμα του Χριστού.

Ο ειρμολογικός πλ. β’ χαρακτηρίζει και τον τριώδιο Κανόνα των Αχράντων Παθών, με τα ‘‘περιπαθέστατα τροπάριά’’^[40] του. Το τροπάριον της Ε’ Ωδής ‘‘Ῥυφθέντες πόδας’’ αναφέρεται στη χαρά των μαθητών του Κυρίου οι οποίοι Τον ακολουθούν μετά το Μυστικό Δείπνο στο όρος των ελαιών, και γίνονται ίσως χωρίς να το γνωρίζουν ακόμη, μύστες και μάρτυρες του Θείου Πάθους Του. Ο Χριστός καλεί στα επόμενα τροπάρια τους μαθητές του σε εγρήγορση για τις δύσκολες ώρες που θα ακολουθήσουν και τον φόβο που θα τους προκαλέσουν. Τα τροπάρια της Θ΄ Ωδής ‘‘Ὀλέθριος σπεῖρα θεοστυγῶν…’’ και ‘‘Νόμον ἀγνοοῦντες οἱ ἀσεβεῖς...’’ κάνουν λόγο για την ασέβεια των Ιουδαίων οι οποίοι αν και γνώριζαν τις Γραφές και τα κηρύγματα των προφητών αρνήθηκαν τη θεότητα του Χριστού και αφού τον συνέλαβαν ως κακούργο τον οδηγούν στη σφαγή ως άκακο πρόβατο.

Η Ακολουθία του Επιταφίου θρήνου είναι ‘‘ἐλεγειακὴ οὕτως εἰπεῖν ἐκκλησιαστικὴ ποίησις’’ και ‘‘περιπαθὴς λίαν’’ καθώς φέρει ‘‘τὸ ἓν τροπάριον συγκινητικώτερον τοῦ ἄλλου. Ὁποῖον πάθος εἰς τὰ θρηνώδη ἐγκώμια, ὁποία λυρικὴ δύναμις ἐν αὐτοῖς συγκινοῦσα μέχρι ἐνδομύχων τὸν ἄνθρωπον! …ἀμίμητος εἶναι καὶ ἡ ποίησις καὶ ἡ μελῳδία’’^[41].

Τρεις από τους μεγαλύτερους Υμνογράφους της Εκκλησίας μας συνέβαλαν στη δημιουργία του εν λόγῳ Κανόνα. ‘‘‘Ὁ «Κανών», κελάδημα ποιητικώτατον’’, γράφει ο Παπαδιαμάντης, ‘‘εἶναι κατὰ τὸ πλεῖστον ἀπὸ τῆς Ϛ´ δηλαδὴ ᾠδῆς μέχρι τῆς Θ´, ποίημα τοῦ ἀκαμάτου μουσουργοῦ καὶ ἀμιμήτου καλλιτέχνου Κοσμᾶ, ὃν καθ᾿ ἑκάστην ἑσπέραν ἠκούομεν τὴν ἑβδομάδα ταύτην. Οἱ «Εἰρμοὶ» ἀπὸ τῆς Α´ ᾠδῆς μέχρι τῆς Ϛ´ εἶναι ποίημα τῆς παρθένου Κασσιανῆς, περὶ ἧς προχθὲς εἴπομεν, τὰ δὲ λοιπὰ τροπάρια τῶν τεσσάρων πρώτων ᾠδῶν εἶναι ἔργον Μάρκου τινὸς ἐπισκόπου Ὑδροῦντος μετὰ ταῦτα συμπληρώσαντος τὸν Κανόνα τοῦτον τόσον ἐπιτυχῶς, ὥστε οὐδόλως διαφέρει ὁ κάλαμος καὶ ἡ τέχνη ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τέλους, ὡς εἷς καὶ μόνος νὰ συνέγραψεν αὐτόν’’^[42].

Η Ακολουθία του Επιταφίου αποτελεί μια από τις τελειότερες υμνολογικές συνθέσεις, μεταφέροντας στον πιστό το αίσθημα της χαρμολύπης.  Ως προς τη χρήση του ειρμολογικού πλ β΄, ‘‘κατὰ τὴν πενθιμωτέραν καὶ φαιδροτέραν συνάμα ἀκολουθίαν τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας’’, ο Παπαδιαμάντης καταθέτει ότι ‘‘…ὁ πένθιμος ἦχος, ὁ πλ. β´, εἰς ὃν εἶναι τονισμένα τὰ τροπάρια ταῦτα, καθιστῶσιν αὐτὰ θρηνώδη λίαν καὶ περιπαθέστατα, ψαλλόμενα μάλιστα ἀπὸ καλὸν ψάλτην^[43].

Ο Ειρμός της Γ΄ Ωδής ‘‘Σὲ τὸν ἐπὶ ὑδάτων’’ κάνει λόγο για τον φόβο και την απορία της Κτίσεως η οποία είδε τον Δημιουργό της να πάσχει κρεμάμενος επί Σταυρού, Εκείνον ο οποίος με μόνο το λόγο Του στερέωσε το σύμπαν κρεμώντας τη γη –σύμφωνα με την κοσμολογία της Βίβλου- πάνω στα ύδατα. Και αδύναμη να συλλάβει το Μυστήριο της σταυρικής Θυσίας ξεσπά σε δοξολογία Του.

Αλλά και ο Ειρμός της Δ΄ Ωδής, κάνει λόγο για την Κένωση του Χριστού επάνω στο Σταυρό (Τὴν ἐν Σταυρῷ σου θείαν κένωσιν), άκρα ταπείνωσή του, την οποία προφήτευσε ο προφήτης Αββακούμ, η οποία χάρισε στους νεκρούς την Ανάσταση και στο ανθρώπινο γένος τη σωτηρία

Ο ανωτέρω Κανόνας ψάλλεται και λίγο πριν την Ανάσταση, στην Παννυχίδα, αλλά σύμφωνα με τη μαρτυρία του Αλεξάνδρου Μωραϊτίδη, ‘‘σιγὰ-σιγὰ μὲ ταπεινὴν φωνὴν καὶ ταπεινότερον ὕφος … ἵνα ἀργότερον, ὅταν θὰ ἐμελῴδουν βροντοφώνως τὸ Χριστὸς Ἀνέστη, γίνῃ καταφανὴς ἡ ἀντίθεσις τοῦ πένθους καὶ τῆς χαρᾶς’’^[44].

Ο Αναστάσιμος Κανόνας αποτελεί ποίημα ‘‘τοῦ ἱεροῦ Δαμασκηνοῦ, ἔξοχος διθύραμβος ὑψίστης ἐξάρσεως καὶ ἀμιμήτου κάλλους’’, καθώς προσφέρει ‘‘εὐωδέστατα  ἄνθη εἰς τὴν Ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου’’^[45]. Σε αυτόν δεσπόζει ο ειρμολογικός α΄ ήχος, ο οποίος ψάλλεται πλέον πανηγυρικά και σε υψηλό τόνο. Σύμφωνα με τον Παπαδιαμάντη ‘‘Ὁ καλλιτέχνης ὑμνογράφος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός…, ἀνέπτυξεν ὅλον τὸ ὕψος τῆς ἱερᾶς ποιήσεως ἀπαραμίλλως ἐν τῷ Κανόνι τούτῳ, ὅστις εἰς ἑκάστην λέξιν περιέχει τὴν χαρὰν καὶ τὴν ἐλπίδα καὶ πληροῖ ἀρρήτου θυμηδίας τὸν χριστιανόν. Πρὸς τὸν νέον χριστιανικὸν κόσμον ἀποτεινόμενος ὁ δαιμόνιος μουσουργὸς «Φωτίζου, φωτίζου», λέγει, «ἡ νέα Ἱερουσαλήμ. Ἡ γὰρ δόξα Κυρίου ἐπὶ σὲ ἀνέτειλε. Χόρευε νῦν καὶ ἀγάλλου Σιών. Σὺ δὲ ἁγνὴ τέρπου, Θεοτόκε, ἐν τῇ ἐγέρσει τοῦ τόκου σου»^[46].

          Είδαμε επιγραμματικά πως η κατανομή των ήχων κατά τις δυο βασικές ενότητες τροπαρίων της Μεγάλης Εβδομάδος, τους Κανόνες και τα Ιδιόμελα, εξυπηρετεί τη βίωση των γεγονότων της Θείας Οικονομίας και τη μέθεξη των πιστών στα Πάθη και την Ανάσταση. Ξεκινώντας από τον στιχηραρικό α΄ ήχο στα Ιδιόμελα των πρώτων ημερών, παράλληλα με τη χρήση ειρμολογικού β΄ ήχου στους Κανόνες, η μουσική διακύμανση εμπλουτίζεται με τη χρήση χρωματικών ιδιομέλων και την μεταφορά από τον τραχύ ειρμολογικό β΄ ήχο στον γλυκύτατο και θρηνητικό ειρμολογικό πλ. β΄, ώστε να επανέλθει την Εορτή των Εορτών στο διατονικό γένος, με τη χρήση του ειρμολογικού α’ ήχου και του στιχηραρικού πλ. α΄, στην πλέον δοξολογική και ευχαριστιακή έκφανσή τους. Η Χρήση του α΄ ήχου ως πρώτου λειτουργικά και δομικά, καθορίζει και την ανακύκλιση της οκταηχίας καθ’ όλο το υπόλοιπο λειτουργικό έτος, από Κυριακή σε Κυριακή.

ΗΧΗΤΙΚΑ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΑ – ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ:

Α) ΙΔΙΟΜΕΛΑ:

Κυριακή Βαΐων Εσπέρας,    Ἐρχόμενος ὁ Κύριος, α΄ ήχος.

                                                 Φθάσαντες πιστοὶ, πλ. α΄ ήχος

Μεγάλη Δευτέρα Εσπέρας, Ἐν ταῖς Λαμπρότησι, α΄ήχος

 Ὁ τῇ ψυχῆς ραθυμίᾳ, β΄ ήχος

Μεγάλη Τρίτη Εσπέρας , Σὲ τὸν τῆς Παρθένου, α΄ ήχος.

 Τὸ πολύτιμον μῦρον, α΄ ήχος

Σήμερον ὁ Χριστός, πλ. β΄ ήχος.

Μεγάλη Τετάρτη Εσπέρας, Συντρέχει λοιπόν, β΄ήχος.

Μυσταγωγῶν σου Κύριε, πλ. α΄ ήχος.

Μεγάλη Πέμπτη Εσπέρας,  Δύο καὶ πονηρά, γ΄ ήχος.

 Ἐξέδυσάν με, πλ. β΄ ήχος.

                                                Κύριε, ἀναβαίνοντός σου, πλ. δ΄ ήχος.

                                               Ἤδη βάπτεται κάλαμος, πλ. δ΄ ήχος.

Μεγάλη Παρασκευή Πρωί,         Πᾶσα ἡ κτίσις, α΄ ήχος.

       Ἐπὶ ξύλου βλέπουσα, β΄ ήχος.

Μέγα Σάββατον ξημερώματα,   Τὶ τὸ ὁρώμενον θέαμα, β΄ ήχος.

Μέγα Σάββατον Πρωί,                 Σήμερον ὁ ᾌδης, πλ. δ΄ ήχος.

Κυριακὴ τῆς Ἀναστάσεως,        Ἀναστάσεως ἡμέρα, πλ. α΄ ήχος.

Β) ΚΑΝΟΝΕΣ:

Κυριακή Βαΐων Εσπέρας, ᾨδὴ Α΄, ἦχος β΄, τρ. ‘‘Διακονῆσαι, αὐτὸς ἐλήλυθα’’. 

     ᾨδὴ Η΄, ἦχος β΄, τρ. ‘‘Ὑμᾶς μου τότε Μαθητάς’’.

Μεγάλη Δευτέρα Εσπέρας, ᾨδὴ Η΄, ἦχος β΄, τρ. ‘‘Ῥαθυμίαν, ἄπωθεν’’.

Μεγάλη Τρίτη Εσπέρας, ᾨδὴ Γ΄, ἦχος β΄, τρ. ‘‘Ἐν κενοῖς τὸ συνέδριον’’.

 ᾨδὴ Η΄, ἦχος β΄, τρ. ‘‘Ἀποκενοῦσα, Γυνὴ μύρον ἔντιμον’’.

Μεγάλη Τετάρτη Εσπέρας, ᾨδὴ Α΄, ἦχος πλ. β΄, Ὁ  Εἱρμὸς ‘‘Τμηθείσῃ τμᾶται’’.

Μεγάλη Πέμπτη Εσπέρας, ᾨδὴ Ε΄, ἦχος πλ. β΄, Τροπάριον:  Ῥυφθέντες πόδας.

                                   ᾨδὴ Θ΄, ἦχος πλ. β΄,

                                  Τροπάρια: Ὀλέθριος σπεῖρα θεοστυγῶν…,

                                  Νόμον ἀγνοοῦντες οἱ ἀσεβεῖς...

Μεγάλη Παρασκευή Εσπέρας, ᾨδὴ Γ΄, ἦχος πλ. β΄, Ὁ Εἱρμὸς ‘‘Σὲ τὸν ἐπὶ ὑδάτων’’.

 ᾨδὴ Δ΄, ἦχος πλ. β΄, Ὁ Εἱρμὸς ‘‘Τὴν ἐν Σταυρῷ σου θείαν κένωσιν’’.

Ανάστασις, ᾨδὴ Γ΄, ἦχος α΄, Ὁ Εἱρμὸς ‘‘Δεῦτε πόμα πίωμεν’’.

                      ᾨδὴ Ε΄, ἦχος α΄, Ὁ Εἱρμὸς ‘‘Ὀρθρίσωμεν ὄρθρου βαθέος’’.

                      ᾨδὴ Θ’, ἦχος α΄, Ὁ Εἱρμὸς ‘‘Φωτίζου, Φωτίζου’’.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Ματσούκα Νίκου, Δογματικὴ καὶ Συμβολικὴ Θεολογία Β΄,  ἐκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 1999^Β.

Μωραϊτίδη Ἀλεξάνδρου, Τὰ Διηγήματα, τόμ. Β΄, ἐκδ «Γνώση καὶ Στιγμή», Ἀθήνα 1990, Ὁ κυρ-Μανωλάκης.

Μωραϊτίδη Ἀλεξάνδρου, Τὰ Διηγήματα, τόμ. Α΄, ἐκδ «Γνώση καὶ Στιγμή», Ἀθήνα 1990, Ἄρατε Πύλας.

Παπαδιαμάντη Ἀλεξάνδρου, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, ἐκδ. «Δόμος», Ἀθήνα 2005, Ἡ Μεγάλη Ἐβδομὰς ἐν Ἀθήναις.

Παπαδιαμάντη Ἀλεξάνδρου, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, ἐκδ. «Δόμος», Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν .

Παπαδιαμάντη Ἀλεξάνδρου, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, ἐκδ. «Δόμος», Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἁγία καἰ Μεγάλη Ἑβδομὰς.

Παπαδιαμάντη Ἀλεξάνδρου, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, ἐκδ. «Δόμος», Ἀθήνα 2005, Ἡ Μεγάλη Ἑβδομὰς ἐν Ἀθήναις.

 Σιάσου Λάμπρου, Ἐκκλησιαστικὴ καὶ λαϊκὴ εὐσέβεια, ἐκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 1994.

Σμέμαν Ἀλεξάνδρου, Ἡ Ἐκκλησία προσευχομένη, ἐκδ. «Ἀκρίτας» 2003^Β. 

  Ψάχου Σπυρίδωνος,  Η Μεταρρύθμιση των τριών και το εκκλησιαστικό Βυζαντινό μέλος, στον ιστότοπο http://www.sfbyzantini-aigio.gr/

ΠΗΓΕΣ

Τριώδιον, ἐκδ. «Φῶς» Ἀθήναι 1992.

Πεντηκοστάριον, ἐκδ «Φῶς», Ἀθήναι 1991.

Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Ἔκδοσις Ἀκριβῆς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως, ἐκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 2002.

Εὐθυμιάδου Ἀβραάμ, Μαθήματα Βυζαντινῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, ἤτοι Θεωρία καὶ πλήρης μέθοδος μελωδικῶν ἀσκήσεων, Θεσσαλονίκη 1972^Β.

Ἰακώβου Πρωτοψάλτου, Δοξαστάριον Β΄, 1836.

Ἰωάννου Πρωτοψάλτου, Εἱρμολόγιον, Κωνσταντινούπολις 1903.

Κωνσταντίνου Πρίγγου, Ἡ Πατριαρχικὴ Φόρμιγξ, τόμ. α΄ ‘‘Μουσικὴ Κυψέλη’’, μέρος γ΄ ‘‘Μεγάλη Ἑβδομάς’’, Ἀθήνα 1969^Β.

Κωνσταντίνου Ψάχου, Τὸ ὁκτάηχον σύστημα τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς Ἐκκλησιαστικῆς καὶ Δημώδους, ἐκδ. «Ὁ Μιχ. Ἰ. Πολυχρονάκης», Κρήτη 1980.

Γεωργίου Πρωγάκη, Μουσικὴ Συλλογή, τόμ. α΄, Ἑσπερινός, Κωνσταντινούπολις 1909.

Στεφάνου Λαμπαδαρίου, Μουσικὴ Κυψέλη, 1883.

Θεοδώρου Φωκαέως, Κρηπίς, ἐκδ. «Γ. Καμπάση», Ἀθήναι 1902.

---

[1] . Λ. Σιάσου, Ἐκκλησιαστικὴ καὶ λαϊκὴ εὐσέβεια, ἐκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 81-82.

[2] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Μεγάλη Ἐβδομὰς ἐν Ἀθήναις, σ. 175.

[3] . Λ. Σιάσου, όπ. π., σσ. 81-83.

[4] . Όπ. π., σσ. 83-84.

[5] . Ἀλ. Σμέμαν, Ἡ Ἐκκλησία προσευχομένη, ἐκδ. «Ἀκρίτας» 2003^Β, σσ. 245. 

[6] . Λ. Σιάσου, όπ. π., σσ. 83-89.

[7] . Ἀλ. Σμέμαν, όπ. π., σσ. 245 και εξ. 

[8] . Βλ.  Σπύρου Ψάχου,  Η Μεταρρύθμιση των τριών και το εκκλησιαστικό Βυζαντινό μέλος, στον ιστότοπο http://www.sfbyzantini-aigio.gr/gr/index.php?option=com_content&view=article&id=23:2010-03-23-10-58-49&catid=13:2010-03-03-09-57-16&Itemid=7

[9] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 68: ‘’Ἐν γένει δὲ ὅλα τὰ τροπάρια εἶναι ἀμιμήτου καλλονῆς καὶ μελῳδίας, καὶ συνιστῶμεν νὰ προσέξωσιν οἱ φιλόχριστοι ἀναγνῶσται ὄχι διὰ τῶν ἐξωτερικῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν, ἀλλὰ διὰ τῶν ὀμμάτων τῆς ψυχῆς ἐν καθαρῷ τῷ συνειδότι’’.

[10] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 67.

[11] .  Λ. Σιάσου, Ἐκκλησιαστικὴ καὶ λαϊκὴ εὐσέβεια, ἐκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 1994, σ. 96.

[12] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 172.

[13] .  Λ. Σιάσου, όπ. π., σσ. 97 και εξ.

[14] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἁγία καἰ Μεγάλη Ἑβδομὰς, σ. 83.

[15] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 70.

[16] . Λ. Σιάσου, όπ. π., σσ. 99-100. και Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Άθήνα 2005, Ἡ Ἁγία καἰ Μεγάλη Ἑβδομὰς, σ. 83 : ‘‘Ἐκείνη γυνὴ ἁμαρτωλός, ἀπεγνωσμένη διὰ τὸν βίον, βεβυθισμένη εἰς τὴν ἁμαρτίαν εὑρίσκει λιμένα σωτηρίας. Μειγνύει μύρον μετὰ δακρύων καὶ λυτροῦται τῆς δυσωδίας τῶν κακῶν. Κυλίεται τοῖς ποσὶ τοῦ Ἀγαθοῦ καὶ ἐν κλαυθμῷ ἀναβοᾷ ἐκμάσσουσα αὐτούς: «Μὴ ἀπώσῃ με, μηδὲ βδελύξῃ, Θεέ μου, ἀλλὰ δέξαι με μετανοοῦσαν, διάλυσον τὸ χρέος, ὡς κἀγὼ τοὺς πλοκάμους, ἀγάπησον φιλοῦσαν, τὴν δικαίως μισουμένην. Οἴμοι! ὅτι νύξ μοι ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας, ζοφώδης καὶ ἀσέληνος, πῶς ἀτενίσω σοι τῷ Δεσπότῃ; Μή μου τὰ δάκρυα παρίδῃς, ἀλλὰ σῶσόν με!» Ὢ πόση ἡ δύναμις τῶν δακρύων! Ὁ Σωτὴρ τὴν ἐσυγχώρησεν...’’.

[17] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 71.

[18] . Λ. Σιάσου, Ἐκκλησιαστικὴ καὶ λαϊκὴ εὐσέβεια, εκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 104-105.

[19] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, όπ. π., σ. 73.

[20] . Λ. Σιάσου, όπ. π., σσ. 105-107.

[21] . Όπ. π., σ. 106.

[22] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 73: ‘‘…ἀναγινωσκομένου τοῦ ἑξῆς περιπαθοῦς τροπαρίου ὑπὸ τοῦ βαστάζοντος τὸν τίμιον σταυρὸν ἱερέως: «Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου ὁ ἐν ὕδασι τὴν γῆν κρεμάσας. Στέφανον ἐξ ἀκανθῶν περιτίθεται ὁ τῶν ἀγγέλων βασιλεύς. Ψευδῆ πορφύραν περιβάλλεται ὁ περιβάλλων τὸν οὐρανὸν ἐν νεφέλαις. Ῥάπισμα κατεδέξατο ὁ ἐν Ἰορδάνῃ ἐλευθερώσας τὸν Ἀδάμ. Ἥλοις προσηλώθη ὁ Νυμφίος τῆς Ἐκκλησίας. Λόγχῃ ἐκεντήθη ὁ υἱὸς τῆς Παρθένου. Προσκυνοῦμέν σου τὰ πάθη Χριστέ, δεῖξον ἡμῖν καὶ τὴν ἔνδοξόν σου Ἀνάστασιν». Ἀκολούθως τὸ αὐτὸ τροπάριον ψάλλεται εἰς ἦχον περιπαθέστατον’’.

[23] . Όπ. π., σ. 73: ‘‘Ἐν γένει ὅλα τὰ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ψαλλόμενα τροπάρια εἶναι κάλλιστα εἰς τὸ εἶδός των’’.

[24] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἁγία καὶ Μεγἀλη Ἑβδομὰς, σ. 88.

[25] . Όπ. π., σ. 89.

[26] . Λ. Σιάσου, όπ. π., σσ. 107-108.

[27] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, όπ. π., σ. 90.

[28] . Ἀλ. Μωραϊτίδη, Τὰ Διηγήματα, τόμ. Α΄, ἐκδ «Γνώση καὶ Στιγμή», Ἀθήνα 1990, Ἄρατε Πύλας, σσ. 179-180.

[29] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, όπ. π., σ. 92.

[30] . Οπ. π., αλλά και στο Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 78: ’’Σύντομος εἶναι ἡ ἀκολουθία αὕτη, ἀλλὰ καὶ ἡ λέξις Χαίρετε μία μόνη εἶναι. Καὶ ὅμως πόσα δὲν χαρίζει εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ ἀνθρώπου!’’

[31] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἁγία καὶ Μεγἀλη Ἑβδομὰς, σ. 93.

[32] . Όπ. π.

[33] . Όπ. π.

[34] . Ν. Ματσούκα, Δογματικὴ καὶ Συμβολικὴ Θεολογία Β΄, εκδ. «Π. Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη 1999^Β, σσ. 277 κ εξ.

[35] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Μεγάλη Ἑβδομὰς ἐν Ἀθήναις, σ. 173.

[36] . Όπ. π., σ. 174.

[37] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθών, σ. 67.

[38] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Μεγάλη Ἑβδομὰς ἐν Ἀθήναις, σ. 173.

[39] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 70.

[40] . Όπ. π., σ. 72.

[41] . Όπ. π., σ. 75.

[42] . Όπ. π.

[43] . Όπ. π.

[44]  Ἀλ. Μωραϊτίδη, Τὰ Διηγήματα, τόμ. Β΄, Ὁ κυρ-Μανωλάκης, σ. 33.

[45] Ἀπ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Μεγάλη Ἑβδομὰς ἐν Ἀθήναις, σσ. 115-116.

[46] . Ἀλ. Παπαδιαμάντη, Ἄπαντα, τόμ. Ε΄, Δόμος, Ἀθήνα 2005, Ἡ Ἑβδομὰς τῶν Ἁγίων Παθῶν, σ. 78.

Στὸ τελευταῖο τεῦχος τοῦ περιοδικοῦ ''νέα εὐθύνη'' φιλοξενεῖται ἄρθρό μου μὲ θέμα '' Ἀπὸ τὰ ἔθιμα τοῦ Πάσχα στὴ λαογραφία τῆς Σκιάθου'', ὅπως ἐξετάζεται μὲσα ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ παπα-Γιώργη Ρῆγα, 

Σκιάθου λαϊκὸς Πολιτισμός.

Ἀντιμίνσιο Ἱ. Μητροπόλεως Χαλκίδος, Ἰστιαίας καὶ Βορείων Σποράδων.

Διὰ χειρὸς Κωνσταντίνου Κουτούμπα. Σχεδιασμένο βάσει παλαιοῦ Ἀντιμινσίου τοῦ Ἐπισκόπου Σκιάθου Ἰωάσαφ (1695) που φυλάσσεται σήμερα στὸν Ἱ. Μητροπολιτικὸ Ναὸ Τριῶν Ἰεραρχῶν Σκιάθου.

Ὁ Ἅγιος Νήφων ἐπίσκοπος Κωνσταντιανῆς

Ο Όσιος Νήφων είναι άγνωστος στους Συναξαριστές και τα Μηναία. Η ζωή του βρίσκεται στους αρχαίους Κώδικες και μεταγενέστερους, όπως στους Λαυριωτικούς Β81 φ. 1-155,1 23 φ. 228α-278, Λ. 66 φ. 32α -58 και στον Βατοπεδινό 618 φ. 143α-159. Η επιγραφή της βιογραφίας του έχει ως εξής: «Βίος καὶ πολιτεία τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Νήφωνος τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει μὲν ἀσκήσαντος, γενομένου δὲ ἐπισκόπου Κωνσταντιανῆς κατὰ Ἀλεξάνδρειαν». Στον Λαυριωτικό Κώδικα Β 81, λέγεται επίσκοπος Αλμυρουπόλεως και ότι απεβίωσε 23 Δεκεμβρίου. Ακολουθία του βρίσκεται στον Κώδικα Δ. δ. II της Κρυπτοφέρης (Βλ. Κατάλογο Roechi σελ. 389). Ελεύθερη απόδοση της ζωής του από το βυζαντινό χειρόγραφο, βρίσκεται στο βιβλίο «Ένας ασκητής Επίσκοπος», έκδοση Ιεράς Μονής Παρακλήτου Ωρωπού (1993μ.Χ.). Πηγή: Ορθόδοξος Συναξαριστής (http://www.saint.gr/3308/saint.aspx).

Ευστάθιος Κατσίκας, ξυλογλύπτης: Οι Τρεις Ιεράρχες του Παπαδιαμάντη και το τρενάκι του Πηλίου

Της Παρaσκευής Κουτούμπα, Χημικού

Ευστάθιος Ε. Κατσίκας

Ξυλουργός – Ξυλογλύπτης

1871-1925

Ο Ευστάθιος Ευσταθίου Κατσίκας γεννήθηκε στη Σκιάθο το 1871. Ορφανός κι από τους δυο γονείς, μεγάλωσε δίπλα σε μια θεία του. Από μικρή ηλικία άρχισε να εργάζεται δείχνοντας ιδιαίτερο ζήλο, δημιουργικότητα αλλά και ταλέντο. Σε ηλικία δεκατριών ετών, με τη βοήθεια φίλων του, συγκέντρωσε τα υλικά και έχτισε κυριολεκτικά με τα χέρια του, εξ αρχής, ένα μικρό σπιτάκι για χάρη της θείας που τον είχε μεγαλώσει.

   Η βασική του ιδιότητα ήταν αυτή του ξυλουργού – για ένα διάστημα πέντε ετών εργάστηκε και στο εμπορικό ναυτικό. Πάντως, έδειξε νωρίς ότι κατείχε γενικότερα εμπορικό και επιχειρηματικό δαιμόνιο, πρωτοφανές για την εποχή του. Αυτά, βέβαια, σε συνδυασμό με μια ανήσυχη, καλλιτεχνική φύση: ο Ευστάθιος Κατσίκας ήταν παράλληλα ταλαντούχος ξυλογλύπτης.

   Στις 16 Ιουλίου του 1895 παντρεύεται στη Σκιάθο τη Μόρφω Γεωργίου Σαρρή. Μαζί αποκτούν έξι (6) παιδιά: την Ελένη (1896), το Γεώργιο (6/6/1900), την Αρετή (1903), τη Μαρίνα (1906), τη Σοφία (1908) και τελευταία την Ευαγγελία (1911). Το 1906 η δεκάχρονη Ελένη και η νεογέννητη Μαρίνα αρρωσταίνουν από ευλογιά. Για το φόβο εξάπλωσης της ασθένειας, η – τότε – κοινότητα  απαιτεί την απομάκρυνση των αρρώστων από το χωριό. Ο πατέρας, μαζί με τη μητέρα και τα δυο άρρωστα παιδιά καταφεύγουν στο μοναστήρι του αγίου Χαραλάμπους. Τελικά το βρέφος πεθαίνει, και η μητέρα Μόρφω αναγκάζεται να το θάψει με τα ίδια της τα χέρια… Αργότερα, το 1932 πεθαίνει στη Σκιάθο και η Σοφία Κατσίκα, σε ηλικία 24 ετών, από πνευμονία. 

Μόρφω Γεωργίου Σαρρή

   Ο Ευστάθιος Κατσίκας εξακολούθησε με επιτυχία το επάγγελμα του ξυλουργού – επιδεικνύοντας επιχειρηματική δεινότητα σε μια εποχή γενικής οικονομικής ύφεσης. Παράλληλα στο διάστημα που εργαζόταν στη Σκιάθο κατασκεύασε μια σειρά από εξαιρετικά ξυλόγλυπτα, με κορυφαία τα υψηλής τέχνης επιχρυσωμένα βημόθυρα του ναού των Τριών Ιεραρχών (Εικ. 3, 4, 5)  τα οποία φέρουν χρονολογία 1906. Πιστό αντίγραφο (χωρίς όμως επιχρύσωση) κατασκεύασε την ίδια εποχή και για το ναΰδριο της Ζωοδόχου Πηγής (Παναγία Ντουμάν) (Εικ. 6, 7, 8), ενώ φέρει το όνομά του και το ξυλόγλυπτο προσκυνητάρι του αγίου Νικολάου στο ναό των Τριών Ιεραρχών (Εικ. 9, 10, 11), κατασκευασμένο το 1911. Δικά του έργα είναι και τα δύο εικονοστάσια στο ναό της Παναγίας Λιμνιάς, που φέρουν επίσης το όνομά του.

Εικόνα 3-Σκιάθος, ναός Τριών Ιεραρχών. Το μαρμάρινο τέμπλο του Τήνιου Γ. Καπαριά (έτος κατασκευής: 1883) με τα ξυλόγλυπτα βημόθυρα του Ε. Κατσίκα (1906)

Εικόνα 4-Ναός Τριών Ιεραρχών: η ωραία Πύλη. Τα ξυλόγλυπτα επιχρυσωμένα βημόθυρα του Ε. Κατσίκα (1906)

Εικόνα 5-Τα βημόθυρα των Τριών Ιεραρχών.

Εικόνα 6-Σκιάθος, ναΰδριο Ζωοδόχου Πηγής (Παναγία Ντουμάν). Τα ξυλόγλυπτα βημόθυρα, έργο Ευσταθίου Ε. Κατσίκα.

Εικόνα 7-Το ξυλόγλυπτο τέμπλο της Παναγίας Ντουμάν (λεπτομέρεια)

Εικόνα 8-Το ξυλόγλυπτο τέμπλο της Παναγίας Ντουμάν (λεπτομέρεια)

Εικόνα 9-Ναός Τριών Ιεραρχών. Το προσκυνητάρι του Αγίου Νικολάου

Εικόνα 10-Το προσκυνητάρι του Αγίου Νικολάου (λεπτομέρεια)

Εικόνα 11-Το προσκυνητάρι του Αγ. Νικολάου. Η επιγραφή:

«ΕΡΓΟΝ  ΤΕ  ΚΑΙ  ΑΦΙΕΡΩΜΑ  ΕΥΣΤ.  ΚΑΤΣΙΚΑ   1911»

   Παρ’όλα αυτά, η συγκεκριμένη χρονική περίοδος για τη Σκιάθο αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη. Ο βασικός λόγος ήταν η μειωμένη παραγωγή ελιάς. Αυτό είχε σαν άμεση συνέπεια την οικονομική ύφεση, μια και η παραγωγή λαδιού – εκτός από τη θάλασσα – ήταν μια από τις βασικές πλουτοπαραγωγικές πηγές για το νησί. Η κατάσταση αυτή οδήγησε σε αδιέξοδο πολλούς επαγγελματίες της στεριάς. Για παράδειγμα, ένα σίγουρο έσοδο για τους ξυλουργούς ήταν το χτίσιμο σπιτιών – μια και το μεγαλύτερο μέρος του εσωτερικού των οικοδομών ήταν ξύλινο. Όμως τώρα που δεν υπήρχε η ελιά, σχεδόν κάθε δραστηριότητα είχε σταματήσει.

   Ενώ λοιπόν είχε ήδη δημιουργήσει οικογένεια, ο Ευστάθιος Κατσίκας βρέθηκε ξαφνικά μπροστά σε οικονομικό αδιέξοδο. Αποφασίζει λοιπόν να αναζητήσει αλλού νέες ευκαιρίες. Η κοντινότερη, μεγαλύτερη αγορά εργασίας ήταν η γειτονική πόλη του Βόλου.

   Στο Βόλο τα πράγματα είναι κάπως καλύτερα – αν και όχι ιδανικά, ούτε για τους ξυλουργούς. Όμως, ο Ευστάθιος Κατσίκας διακρινόταν μεταξύ άλλων και για την επινοητικότητά του στις δύσκολες καταστάσεις. Γρήγορα αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να αξιοποιήσει την ικανότητά του στην ξυλουργική φτιάχνοντας ξύλινα παντζούρια για τις νέες οικοδομές. Τα παντζούρια που συνήθιζαν να τοποθετούν στα νέα σπίτια του Βόλου, εκείνη την εποχή – τα λεγόμενα «φυλλαράκια» – διαφορετικά από αυτά που συνηθίζονταν στα νησιά – απαιτούσαν ειδική κατασκευή και περισσότερη δουλειά από τους ξυλουργούς. Γρήγορα λοιπόν έτσι κατακτά την αγορά του Βόλου και κατορθώνει να μη μένει ποτέ χωρίς δουλειά – ακόμα κι όταν πολλοί συνάδελφοί του μένουν άπραγοι. Έτσι όχι μόνο σώζει την οικογένειά του από τη φτώχεια, αλλά καταφέρνει με τη δουλειά του να αγοράσει στο Βόλο σεβαστή ακίνητη περιουσία.

   Περίπου την ίδια εποχή (1895), στα πλαίσια της πολιτικής του Χαρίλαου Τρικούπη περί σιδηροδρόμων, είχαν μόλις υπογραφεί τα συμβόλαια με το Ελληνικό Δημόσιο για την επέκταση του θεσσαλικού σιδηροδρομικού δικτύου προς τα ανατολικά – με σκοπό την ένωση του Βόλου με τα παράλια του Παγασητικού, που στερούνταν συγκοινωνιακών μέσων. Ανάδοχος εταιρεία ήταν οι «Σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας», ενώ ο σχεδιασμός και η επίβλεψη ανατέθηκαν στον Ιταλό μηχανικό Εβαρίστο ντε Κίρικο (Εικ. 12)-πατέρα του διάσημου υπερρεαλιστή ζωγράφου Τζιόρτζιο ντε Κίρικο.

Εικόνα 12-Evaristo De Chirico

Ο Εβαρίστο ντε Κίρικο συστήνει την εταιρεία “Enterprise de Chirico et Compagnie”, η οποία στελεχώνεται με ξένους μηχανικούς και εργοδηγούς. Για την κατασκευή του έργου επιστρατεύονται Ιταλοί εργάτες, αλλά και Πηλιορείτες χτίστες. Ανάμεσα στο ντόπιο δυναμικό που αξιοποιεί ο Εβαρίστο θα είναι και ο Ευστάθιος Κατσίκας, που θα εργαστεί ως ξυλουργός κατασκευάζοντας τις ανοιχτές, ξύλινες επιβατικές άμαξες που θα χρησιμοποιηθούν στο –θρυλικό, πλέον- τρενάκι του Πηλίου (εικ. 13).

Εικόνα 13-Το τρενάκι του Πηλίου

   Η επιτυχημένη συνεργασία του με τους «Σιδηρόδρομους Θεσσαλίας» και την εταιρεία του Εβαρίστο ντε Κίρικο, αλλά και η προσωπική του εργασία τον βοηθούν να εδραιωθεί πλέον στην πόλη του Βόλου ως ξυλουργός και να ανοίξει το δικό του ιδιόκτητο ξυλουργείο στο κέντρο του Βόλου, απέναντι ακριβώς από το ναό της Αναλήψεως. Εκεί θα προσλάβει βοηθό και τον μετέπειτα ιεροψάλτη και πρωτοψάλτη επί σειρά ετών στο ναό της Αναλήψεως Βόλου-και ταλαντούχο μουσικό- Κωνσταντίνο Κουτούμπα, ο οποίος στη συνέχεια θα γίνει και ο σύζυγος της πρωτότοκης κόρης του, Ελένης (Εικ. 14).

Εικόνα 14-Κωνσταντίνος και Ελένη Κουτούμπα

   Δυστυχώς όμως, ενώ βρίσκεται ακόμα στην πιο δημιουργική φάση της ζωής του, θα εισαχθεί στο Αχιλλοπούλειο Νοσοκομείο Βόλου με ειλεό, σε ηλικία 54 ετών. Εξαιτίας του ελλιπούς ιατρικού εξοπλισμού της εποχής, η εγχείρηση θα πετύχει μεν, αλλά η καρδιά του ασθενούς δε θα αντέξει… Ο Ευστάθιος Κατσίκας θ’αφήσει την τελευταία του πνοή το πρωί της 12^ης Αυγούστου του 1925.

Ευστάθιος Κατσίκας – Πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης & ληξιαρχική πράξη θανάτου 

(Αρ. 2/1926)

(πηγή: Δήμος Σκιάθου)

Η ληξιαρχική πράξη θανάτου του Ευσταθίου Ε. Κατσίκα:

(Χαρακτηριστικά αναφέρεται στην –τότε – Κοινότητα Σκιάθου, που υπαγόταν μάλιστα στο Νομό Ευβοίας. Ως αιτία θανάτου του Ευσταθίου Ε. Κατσίκα η πράξη αναφέρει «ένεκεν περισφίγξεως του εντέρου»…)

«Εν Σκιάθῳ σήμερον τήν πέμπτην 5 Ιανουαρίου

1926 […] ημέραν τρίτην κ΄ ώραν 10 π.μ. ενεφα-

νίσθη ενώπιον εμού του [Μ.Γριβελαίου] ληξιάρ-

χου της Κοινότητος Σκιάθου, του Νομού Ευ-

βοίας ο Γεώργιος Ε. Κατσίκας [κάτοικος]

Σκιάθου ηλικίας ετών 36 επαγγέλματος

ξυλουργός και εδήλωσεν ότι την 12 Αυγούστου

1925 έτους ημέραν τετάρτην κ’ ώραν 7 π.μ.

εις τον Νοσοκομείον Αχιλλοπούλειον Βόλου

απεβίωσεν ο πατήρ του Ευστάθιος Ε.

Κατσίκας ετών 54 επαγγέλματος

ξυλουργός κάτοικος Κοινότητος Σκιά-

θου ένεκεν περισφίγξεως του εντέρου._

Και αφού εβεβαιώθημεν περί της

αποβιώσεώς του συνετάξαμεν την παρού-

σαν πράξιν εν τω [Κοινοτικώ] καταστή-

ματι επί παρουσία των μαρτύρων

[Α. Τρακόσα] κ΄ Ν. Βεδιλινή […]

[…]

τους μάρτυρας υπογράφεται παρ’ αυτών κ΄ ημών

ως έπεται.

Ο δηλών                                                                                                         Ο ληξίαρχος

Γ. Κατσίκας                                                                                           [Γριβελαίος]

                                                                                                               Οι μάρτυρες

                                                                                                               [Α. Τρακόσας]

                                                                                                               Ν. Βιδιλινις»

Συμπληρωματικά:

(Πηγή: Σύλλογος Φίλων Σιδηροδρόμων)

ΔΙΚΤΥΟ: “Σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας» 

Τεκμηριωτικές - ιδρυτικές παράμετροι δικτύου:. Η ένωση της Θεσσαλίας με το «Βασίλειον της Ελλάδος» το 1881 προκάλεσε συναισθήματα ευφορίας , τόσο στον Ελληνικό λαό , όσο και στην ηγεσία του . Οι λόγοι ήταν προφανείς . Είχαν προηγηθεί τρία χρόνια διπλωματικού μαραθώνιου , κόντρα στις κωλυσιεργίες της Οθωμανικής κυβερνήσεως , που απέβλεπαν στην μη εφαρμογή τελικά της αποφάσεως του «Συνεδρίου του Βερολίνου» του 1878 , με την οποία εκχωρούνταν στην Ελλάδα η Θεσσαλία και η περιοχή της Άρτας . Η Ελληνική οικονομία , η οποία ήδη τα τελευταία δέκα χρόνια παρουσίαζε μία αξιόλογη ανάπτυξη , μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας αποκτούσε πολύ μεγαλύτερες αναπτυξιακές δυνατότητες . Τέλος , για πρώτη φορά μετά την επίσημη αναγνώριση της Ελληνικής ανεξαρτησίας , το 1830 , αποσπώνταν εδάφη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία , για να ενωθούν με την «μητέρα πατρίδα» , αναπτερώνοντας έτσι τις ελπίδες για την πραγματοποίηση της «Μεγάλης Ιδέας» . Ήταν φυσικό λοιπόν για το Ελληνικό κράτος , στα νέα του εδάφη , αφ’ ενός μεν να θέλει να επιδείξει τις εκσυγχρονιστικές του δυνατότητες και το εξευρωπαϊσμένο του πρόσωπο , σε αντίθεση με την οπισθοδρομικότητα και την στασιμότητα της Οθωμανικής διοίκησης , στέλνοντας έτσι ένα μήνυμα κρατικής αξιοπιστίας και προς τις Ευρωπαϊκές Δυνάμεις , αφ’ ετέρου δε να προχωρήσει στην κατασκευή των κατάλληλων υποδομών για την εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών αυτών των εδαφών . Και βέβαια στις μεταφορές αυτό μεταφράζονταν σε ένα λιμένα και σε ένα σιδηροδρομικό δίκτυο που θα εξυπηρετούσε όλον τον Θεσσαλικό κάμπο . Γι’ αυτό , πριν ακόμη αποχωρήσουν και οι τελευταίοι εκπρόσωποι της Οθωμανικής διοίκησης , η τότε κυβέρνηση του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου διαπραγματεύθηκε και υπέγραψε , την 11 Σεπτεμβρίου 1881 , μία σύμβαση με τον Κωνσταντινουπολίτη Τραπεζίτη Θεόδωρο Μαυρογορδάτο , για την κατασκευή και εκμετάλλευση μιας σιδηροδρομικής γραμμής που θα συνέδεε τον Βόλο με την Λάρισα . 

Πολιτειακοί παράγοντες δημιουργίας δικτύου, συμβάσεις και θεσμικό χρονολόγιο: Τον επόμενο χρόνο (1882) αναλαμβάνει Πρωθυπουργός της Ελλάδος ο Χαρίλαος Τρικούπης ο οποίος είναι αντίθετος με την σύμβαση που υπέγραψε ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος , διότι στον ανάδοχο παραχωρείται το πλέον εύκολο και προσοδοφόρο τμήμα του αναγκαίου για την ανάπτυξη της Θεσσαλίας σιδηροδρομικού δικτύου , χωρίς καμία δέσμευσή του αναδόχου για την κατασκευή και του υπόλοιπου τμήματος αυτού , γι’ αυτό και επαναδιαπραγματεύεται την σύμβαση , προσαρμόζοντάς την, εκτός των άλλων , και στην στρατηγική που προτίθεται να ακολουθήσει για την κατασκευή και λειτουργία σιδηροδρομικών δικτύων και στην υπόλοιπη Ελλάδα . Στις 13 Μαΐου 1882 λοιπόν υπογράφεται μία νέα σύμβαση , μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου και του Θεόδωρου Μαυρογορδάτου, ως εκπροσώπου του Τραπεζικού του οίκου “Fils A. Mavrogordato” , η οποία επικυρώνεται με τον ν. ΑΜΗ/1882 . Ο ανάδοχος υποχρεούται να κατασκευάσει ένα δίκτυο με γραμμή μετρικού πλάτους που θα συνδέει , τον Βόλο με την Λάρισα , μέσω Βελεστίνου και το Βελεστίνο με την Καλαμπάκα , όπου και θα τερματίζει , μέσω των Φαρσάλων , της Καρδίτσας και των Τρικάλων . 

Νομικές υποστάσεις δικτύου: Ο Μαυρογορδάτος , ως εκπρόσωπος του Τραπεζικού του οίκου με έδρα την Κωνσταντινούπολη “Fils A. Mavrogordato” , υπογράφει την σύμβαση με το Ελληνικό Δημόσιο και στην συνέχεια ιδρύει , την 25η Οκτωβρίου 1882 , μία Ελληνική Ανώνυμη Εταιρεία με τίτλο «Σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας» και έδρα την Αθήνα . Μέτοχοι της εταιρείας αυτής , εκτός από τον Τραπεζικό οίκο του Μαυρογορδάτου , ήταν η «Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος» , η «Προνομιούχος Τράπεζα ΗπειροΘεσσαλίας» και η «Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως» . Στην εταιρεία αυτή εκχωρεί το δικαίωμα κατασκευής και εκμετάλλευσης του υπό κατασκευή δικτύου . Το 1955 η Εταιρεία αυτή απορροφάται από το Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου «Σιδηρόδρομοι του Ελληνικού Κράτους» , μετά από την αδυναμία της να συνεχίσει την εκμετάλλευση του δικτύου . 

Σιδηροδρομικές και μη προσωπικότητες, θετικές ή όχι για μέσα σταθερής τροχιάς:  Σημαντικό ρόλο στην δημιουργία του δικτύου αυτού έπαιξε ο Χαρίλαος Τρικούπης , χωρίς τις παρεμβάσεις και την στρατηγική του οποίου θα ήταν μάλλον απίθανο να κατασκευασθεί και ο δεύτερος κλάδος του. 

Εκτός από την ακύρωση της σύμβασης που είχε υπογράψει ο Κουμουνδούρος , για τους λόγους που προαναφέραμε , η στρατηγική του Τρικούπη , την οποία , παρά τις έντονες αντιδράσεις της αντιπολίτευσης κατάφερε να επιβάλει τελικά , στηρίζονταν στις εξής αρχές και αξιολογήσεις :

Α.-Η αυτόματη ενσωμάτωση της χώρας στο διεθνές εμπορικό κύκλωμα , μετά την κατασκευή κάποιων σιδηροδρομικών γραμμών , που αν συνέβαινε θα απαιτούσε την κατασκευή γραμμών κανονικού εύρους , δεν ήταν πιθανή στο ορατό μέλλον . 

Β.- Οι συνθήκες που υφίσταντο στην Ελλάδα (χώρα ορεινή , αραιοκατοικημένη , με μικρή ανάπτυξη και άρα με μικρή ζήτηση μεταφορικού έργου , αλλά και εκτεταμένη ακτογραμμή , που επέτρεπε τον ανταγωνισμό του σιδηρόδρομου από το πλοίο ) μείωναν τις δυνατότητες κέρδους των σιδηροδρομικών επιχειρήσεων , που θα εκμεταλλεύονταν τις διάφορες γραμμές και κατέτασσαν , τις γραμμές αυτές , στην κατηγορία των γραμμών τοπικού χαρακτήρα , επιτρέποντας επομένως την κατασκευή γραμμής μετρικού πλάτους (1 μ.) , το οποίο είχε ως συνέπεια πολύ μικρότερο κόστος , τόσο κατασκευής , όσο και εκμετάλλευσης . Ως μόνη εξαίρεση προέβλεπε την γραμμή από την Αθήνα προς τα σύνορα , αφού αυτή προορίζονταν να ενώσει την Πρωτεύουσα με τα Ευρωπαϊκά σιδηροδρομικά δίκτυα , που ήταν κανονικού εύρους . 

Γ.- Το κράτος , εκμεταλλευόμενο την βελτίωση της εξωτερικής του πίστης , όφειλε , με το μικρότερο δυνατόν κόστος και την μικρότερη δυνατή επιβάρυνσή του , να προσελκύσει ξένα και Ελληνικά κεφάλαια από το εξωτερικό και να προωθήσει το συντομότερο , πριν δηλαδή μεταβληθούν οι ευνοϊκές για την Ελλάδα διεθνείς συνθήκες , την κατασκευή όσο το δυνατόν περισσότερων σιδηροδρομικών γραμμών .

Δ.- Ό, που δεν θα ανταποκρίνονταν το ιδιωτικό κεφάλαιο , το κράτος όφειλε να κατασκευάσει αυτό τις σιδηροδρομικές γραμμές και να τις εκχωρήσει απλώς προς εκμετάλλευσή σε ιδιώτες , ώστε να κατασκευασθούν όσο το δυνατόν περισσότερες από τις προγραμματισμένες γραμμές . 

Ε.- Το κράτος , όπου θα είναι αναγκαίο για την προσέλκυση επενδυτών , θα επιδοτήσει ένα ποσοστό του κόστους κατασκευής της γραμμής , αντί να εγγυηθεί ένα ελάχιστο κέρδος κατά την εκμετάλλευσή της , όπως έκανε επί παραδείγματι η Οθωμανική Κυβέρνηση στις δικές της γραμμές .

Η ιστορία δικαίωσε τον Τρικούπη για τις επιλογές του αυτές , αφού οι προβλέψεις του αποδείχθηκαν ορθές. Όσοι δε του αποδίδουν την ευθύνη για τα προβλήματα που προκαλεί σήμερα η μετρικού πλάτους γραμμή όπου υφίσταται ακόμη , αγνοούν ότι η ευθύνη γι’ αυτό δεν βαρύνει τον Τρικούπη , ο οποίος είχε να επιλέξει μεταξύ της κατασκευής ή μη σιδηροδρομικού δικτύου στην Ελλάδα , αλλά στους μετά το 1920 , κυρίως , πολιτικούς και κυβερνήσεις οι οποίες , ενώ είχαν μεταβληθεί αρκετά οι συνθήκες στην χώρα και είχε αυξηθεί η ζήτηση μεταφορικού έργου , ούτε εκσυγχρόνισαν το σιδηροδρομικό δίκτυο , με την αλλαγή του εύρους σε κανονικού πλάτους και άλλες παρεμβάσεις , ούτε και το επεξέτειναν . Άλλωστε ο Τρικούπης , αντικρούοντας στην Βουλή τα επιχειρήματα της αντιπολίτευσης υπέρ της κατασκευής γραμμών κανονικού εύρους , είπε , μεταξύ άλλων , ότι εάν μεταβάλλονταν οι συνθήκες , θα ήταν εύκολο για την κυβέρνηση να μετατρέψει την μετρική γραμμή σε κανονικού εύρους , το οποίο και δεν έκαναν οι κυβερνήσεις της επόμενης εκατονταετίας ! 

Σημαντικό ρόλο όμως στην καλή κατασκευή και στην εκμετάλλευση του δικτύου έπαιξε ο Ιταλός μηχανικός Evaristo de Chirico , πατέρας του μεγάλου σουρρεαλιστή ζωγράφου Giorgio de Chirico , ο οποίος γεννήθηκε στον Βόλο το 1888 , λόγω ακριβώς της απασχόλησης του πατέρα του στους «Σιδηροδρόμους Θεσσαλίας» . Η συμβολή του Evaristo de Chirico ήταν μεγάλη , ιδιαίτερα στην επίλυση πολλών τεχνικών προβλημάτων , κατά την κατασκευή της γραμμής του Πηλίου , αλλά και στην εισαγωγή και ενσωμάτωση στις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες του δικτύου των «Σιδηροδρόμων Θεσσαλίας» , νέων τεχνολογιών . 

Χρονολόγιο κατασκευαστικών εργασιών : Την 11η Ιουλίου 1883 η σιδηροδρομική γραμμή φθάνει στην Λάρισα , η μη κατασκευή όμως των απαραίτητων εγκαταστάσεων και οι μεγάλες πλημμύρες στον Θεσσαλικό κάμπο τον επόμενο Οκτώβριο , που προκαλούν μεγάλες ζημίες στην γραμμή , δεν επιτρέπουν την παράδοσή της στην κυκλοφορία . Την 13η Νοεμβρίου 1885 η γραμμή παραδίδεται μέχρι τα Φάρσαλα , την 30η Ιουνίου μέχρι τους Σοφάδες , την 3η Οκτωβρίου μέχρι την Καρδίτσα , την 9η Μαρτίου 1886 μέχρι τους Στεφανουσαίους και τέλος την 16η Ιουνίου 1886 μέχρι την Καλαμπάκα . Το 1889 οι «Σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας» αποφασίζουν να κατασκευάσουν μία γραμμή πλάτους 0,60 εκ. του μέτρου , η οποία θα συνέδεε τον Βόλο με τα χωριά του Πηλίου , Άνω Λεχώνια , Μηλιές και Ζαγορά και η οποία θα εξυπηρετούσε την μεταφορά, τόσο των κατοίκων και των επισκεπτών , όσο και της γεωργικής παραγωγής του Πηλίου και για η οποία ευελπιστούσαν ότι θα αύξανε και τα έσοδα της εταιρείας , που ορισμένες χρονιές ήταν οριακά ή και λιγότερα των δαπανών του δικτύου . Οι μελέτες ολοκληρώνονται το 1893 τελικά , οπότε και εκδίδεται ο ν. ΒΡΗΒ/1893 , ο οποίος επικυρώνει την σύμβαση που είχε ήδη υπογραφεί μεταξύ της εταιρείας και του Ελληνικού Δημοσίου , για την κατασκευή της γραμμής μέχρι τα Άνω Λεχώνια. Τον Μάρτιο του 1894 αρχίζουν οι εργασίες και το τμήμα της γραμμής μέχρι τα Άνω Λεχώνια , ολοκληρώνεται τον Σεπτέμβριο του 1895 . Τα κέρδη που απέφερε αρχικά η γραμμή αυτή οδήγησαν την εταιρεία των «Σιδηροδρόμων Θεσσαλίας» στην απόφαση να προχωρήσουν στην κατασκευή και του τμήματος μέχρι τις Μηλιές. Παρά τις αντιρρήσεις της τότε κυβερνήσεως , υπογράφεται τελικά, στις 16 Σεπτεμβρίου 1900, και η σύμβαση αυτή με το Ελληνικό Δημόσιο, η οποία επικυρώνεται με τον ν. ΒΧΝΘ/1900. Το επόμενο έτος αρχίζει η κατασκευή της γραμμής , η οποία και αποπερατώνεται τον Ιούλιο του 1903 . Το 1960 οι Σ.Ε.Κ. ανακατασκευάζουν την γραμμή Βόλου – Λάρισας , ώστε να έχει κανονικό πλάτος (1,435) , να δέχεται μεγαλύτερο βάρος κατ’ άξονα και να επιτρέπει μεγαλύτερες ταχύτητες . Μετά το 1997 διακόπτεται η κυκλοφορία στο τμήμα Βελεστίνο – Καλαμπάκα , ώστε να ολοκληρωθούν τα έργα ανακατασκευής του τμήματος της γραμμής από τον Παλαιοφάρσαλο στην Καλαμπάκα , τα οποία ολοκληρώνεται σταδιακά μέχρι τον Ιανουάριο του 2001 . Πρόκειται για μια σύγχρονη γραμμή κανονικού πλάτους (1,435) , που μπορεί να δέχεται μεγαλύτερο βάρος κατ’ άξονα και ταχύτητες 150 χλμ/ώρα . 

Χρονολόγιο τμηματικών λειτουργιών δικτύου: Την 23η Απριλίου 1884 παραδίδεται προς εκμετάλλευση η γραμμή από τον Βόλο στην Λάρισα , της οποίας τα εγκαίνια έγιναν με μεγάλη λαμπρότητα , παρουσία της Βασιλικής οικογένειας . Την 13η Νοεμβρίου 1884 παραδίδεται στην κυκλοφορία το τμήμα της γραμμής από το Βελεστίνο μέχρι τα Φάρσαλα , την 30η Ιουνίου 1885 μέχρι τους Σοφάδες , την 3η Οκτωβρίου 1885 μέχρι την Καρδίτσα και τέλος την 16η Ιουνίου 1886 μέχρι την Καλαμπάκα . Όσον αφορά την γραμμή του Πηλίου , το μεν τμήμα της από τον Βόλο μέχρι τα Άνω Λεχώνια παραδίδεται στην κυκλοφορία την 12η Οκτωβρίου 1895 , το δε τμήμα της από τα Ανω Λεχώνια μέχρι τις Μηλιές την 2α Ιουλίου 1903 . Μετά την ανακατασκευή της γραμμής Παλαιοφάρσαλου – Καλαμπάκας , το τμήμα της γραμμής από το Βελεστίνο μέχρι τον Παλαιοφάρσαλο, που παρέμεινε μετρικό, ετέθη εκτός κυκλοφορίας και επ’ αυτού κινείται μόνο το τροχαίο υλικό της «Εταιρείας Μουσειακών Σιδηροδρόμων» (ΕΜΟΣ) , την οποία ίδρυσαν ο «Σύλλογος Φίλων του Σιδηροδρόμου» της Αθήνας και διάφορα πρόσωπα που είναι μέλη του (βλ. σχετική αναφορά στους «Μουσειακούς Σιδηροδρόμους») . 

ΤΕΚΜΗΡΙΩΤΗΣ:  Σπύρος Φασούλας

(Πηγή: Σύλλογος Φίλων Σιδηροδρόμων)

Πηγές:

1) Αρχεία Δήμου Σκιάθου

2) π. Γεωργίου Σταματά «Ο Ιερός Μητροπολιτικός Ναός Τριών Ιεραρχών Σκιάθου», Σκιάθος 1998

3) Ιστοσελίδα Συλλόγου Φίλων Σιδηροδρόμων

4) Φωτογραφικό αρχείο Κων/νου Κουτούμπα, θεολόγου – αγιογράφου

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ: http://tomagazakitisodouoneiron.blogspot.gr/

Ἀπὸ τὴ Σύναξι τῶν Προκαθημένων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν (Φανάριον, 6 - 9 Μαρτίου 2014)

                                        

                                              ΚΟΙΝΟ    ΜΗΝΥΜΑ

Εἰς τό Ὄνομα τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.

Διά τῆς Χάριτος τοῦ Θεοῦ, οἱ Προκαθήμενοι τῶν Ἁγιωτάτων Ὀρθοδόξων Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν, πρός τούς ἁπανταχοῦ τῆς γῆς Ὀρθοδόξους πιστούς, τούς ἀνά τόν κόσμον ἀδελφούς χριστιανούς καί πρός πάντα ἄνθρωπον καλῆς θελήσεως, εὐλογίαν ἀπό Θεοῦ καί ἀσπασμόν ἀγάπης καί εἰρήνης.

"Εὐχαριστοῦμεν τῷ Θεῷ πάντοτε περί πάντων ὑμῶν μνείαν ὑμῶν ποιούμενοι ἐπί τῶν προσευχῶν ἡμῶν, ἀδιαλείπτως μνημονεύοντες ὑμῶν τοῦ ἔργου τῆς πίστεως καί τοῦ κόπου τῆς ἀγάπης καί τῆς ὑπομονῆς τῆς ἐλπίδος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἔμπροσθεν τοῦ Θεοῦ καί πατρός ἡμῶν" (Α΄ Θεσ. α΄ 2-4).

1. Συνελθόντες διά τῆς χάριτος τοῦ Παναγάθου Θεοῦ, τῇ προσκλήσει τοῦ τῆς Κωνσταντίνου Πόλεως Ἀρχιεπισκόπου καί Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Βαρθολομαίου ἐν Φαναρίῳ, μεταξύ 6ης καί 9ης Μαρτίου 2014, συνεσκέφθημεν ἐν ἀδελφικῇ ἀγάπῃ περί τῶν ἀπασχολούντων σήμερον τήν Ἁγιωτάτην ἡμῶν Ἐκκλησίαν ζητημάτων. Συλλειτουργοῦντες τῷ Κυρίῳ ἐν τῷ πανσέπτῳ Πατριαρχικῷ Ναῷ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου κατά τήν εὔσημον καί μεγαλώνυμον ταύτην Κυριακήν τῆς Ὀρθοδοξίας, ἀπευθύνομεν πρός ὑμᾶς λόγον ἀγάπης, εἰρήνης καί παρακλήσεως.

Ἡ  Μία, Ἁγία Καθολική καί Ἀποστολική Ὀρθόδοξος ἡμῶν Ἐκκλησία ἐν τῷ κόσμῳ παροικοῦσα, βιώνει καί αὕτη τάς προκλήσεις τοῦ ἀνθρώπου ἑκάστης ἐποχῆς. Ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ, πιστή εἰς τήν Ἱεράν Παράδοσιν, εὑρίσκεται εἰς διαρκῆ διάλογον μετά τῆς ἑκάστοτε ἐποχῆς, συμπάσχει μετά τῶν ἀνθρώπων καί συμμερίζεται τήν ἀγωνίαν των. «Ἰησοῦς Χριστός χθές καί σήμερον ὁ αὐτός καί εἰς τούς αἰῶνας» (Ἑβρ. ιγ΄ 8-9).

Οἱ πειρασμοί καί αἱ προκλήσεις τῆς ἱστορίας εἶναι ἰδιαιτέρως ἔντονοι εἰς τάς ἡμέρας μας καί οἱ Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί δέν δυνάμεθα νά εἴμεθα ἀμέτοχοι εἰς αὐτά ἤ ἀδιάφοροι ἀπέναντί των. Διά τόν λόγον αὐτόν  συνήλθομεν ἐπί τό αὐτό διά νά ἐγκύψωμεν εἰς τούς πειρασμούς καί τά προβλήματα τά ὁποῖα ἀντιμετωπίζει σήμερον ἡ ἀνθρωπότης. «Ἔξωθεν μάχαι, ἔσωθεν φόβοι» (Β΄ Κορ. ζ΄ 6) οἱ λόγοι αὐτοί τοῦ Ἀποστόλου ἰσχύουν καί σήμερον.

2. Ἀναλογιζόμενοι τήν ὀδύνην τῶν ἀνθρώπων ἀνά τόν κόσμον, ἐκφράζομεν τήν συμπάθειάν μας διά τό μαρτύριον καί τόν θαυμασμόν μας διά τήν μαρτυρίαν τῶν χριστιανῶν ἐν τῇ Μέσῃ Ἀνατολῇ, Ἀφρικῇ καί ἀλλαχοῦ τῆς γῆς. Φέρομεν εἰς τόν νοῦν μας τό διττόν αὐτῶν μαρτύριον: περί τῆς πίστεώς των ὡς καί περί τῆς διαφυλάξεως τῆς ἱστορικῆς των σχέσεως μετά ἀνθρώπων ἄλλων θρησκευτικῶν πεποιθήσεων. Καταγγέλλομεν τήν ἀναταραχήν καί τήν ἀστάθειαν αἱ ὁποῖαι ὠθοῦν τούς χριστιανούς νά ἐγκαταλείψουν τήν γῆν, ἔνθα ἐγεννήθη ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός καί ἔνθεν διεδόθη τό Εὐαγγέλιον εἰς τόν κόσμον ἅπαντα.

Συμπάσχομεν μετά πάντων τῶν θυμάτων τῆς ἐν Συρίᾳ τραγῳδίας. Καταδικάζομεν πᾶσαν μορφήν τρομοκρατίας καί θρησκευτικῆς ὕβρεως. Ἡ ἀπαγωγή τῶν Μητροπολιτῶν Παύλου καί Ἰωάννου, ἄλλων κληρικῶν, ὡς καί τῶν μοναζουσῶν τῆς ἐν Μααλούλᾳ Ἱερᾶς Μονῆς τῆς Ἁγίας Θέκλης, ἀποτελεῖ χαίνουσαν πληγήν καί ζητοῦμεν τήν ἄμεσον ἀπελευθέρωσίν των.

Ἀπευθύνομεν ἔκκλησιν εἰς πάντα ἐμπλεκόμενον πρός ἄμεσον κατάπαυσιν τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων, ἀπελεύθερωσιν τῶν αἰχμαλώτων καί ἑδραίωσιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ περιοχῇ διά τοῦ διαλόγου. Οἱ ἐν Μέσῃ Ἀνατολῇ χριστιανοί ἀποτελοῦν τήν ζύμην τῆς εἰρήνης. Εἰρήνη διά πάντα ἄνθρωπον σημαίνει ἐπίσης εἰρήνη διά τούς χριστιανούς. Στηρίζομεν τό Πατριαρχεῖον Ἀντιοχείας εἰς τήν πνευματικήν καί ἀνθρωπιστικήν διακονίαν αὐτοῦ, ὡς ἐπίσης καί τάς προσπαθείας αὐτοῦ διά τήν παλινόρθωσιν τῆς περιοχῆς καί τήν παλιννόστησιν τῶν προσφύγων.

3. Ἐνθέρμως προσευχόμεθα ὑπέρ τῆς διεξαγωγῆς εἰρηνικῶν διαπραγματεύσεων καί τῆς ἐν προσευχῇ καταλλαγῆς πρός ἔξοδον ἐκ τῆς ἐν Οὐκρανίᾳ συνεχιζομένης κρίσεως. Καταδικάζομεν τάς ἀπειλάς βιαίας καταλήψεως Ἱερῶν Μονῶν καί Ναῶν καί προσευχόμεθα διά τήν ἐπιστροφήν τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, τῶν σήμερον εὑρισκομένων ἐκτός τῆς κοινωνίας μετά τῆς Ἁγίας Ἐκκλησίας.

4. Ἡ παγκόσμιος οἰκονομική κρίσις ἀποτελεῖ θεμελιώδη ἀπειλήν διά τήν δικαιοσύνην καί τήν εἰρήνην εἰς τοπικόν καί παγκόσμιον ἐπίπεδον. Αἱ συνέπειαι αὐτῆς εἶναι ἐμφανεῖς εἰς ἅπαντα τά στρώματα τῆς κοινωνίας, ἔνθα ἀπουσιάζουν ἀξίαι ὡς ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ προσώπου, ἡ ἀδελφική ἀλληλεγγύη καί ἡ δικαιοσύνη. Τά αἴτια τῆς κρίσεως ταύτης δέν εἶναι ἀμιγῶς οἰκονομικά. Εἶναι καί πνευματικῆς καί ἠθικῆς φύσεως. Ἀντί τοῦ συσχηματισμοῦ πρός τά παγκόσμια εἴδωλα τῆς ἰσχύος, τῆς πλεονεξίας καί τῆς φιληδονίας, ἐξαίρομεν τήν ἀποστολήν μας νά μεταμορφώσωμεν τόν κόσμον, ἐφαρμόζοντες τάς ἀρχάς τῆς δικαιοσύνης, τῆς εἰρήνης καί τῆς ἀγάπης.

Συνεπείᾳ τοῦ ἐγωϊσμοῦ καί τῆς καταχρήσεως τῆς ἐξουσίας, πολλοί ἄνθρωποι ὑποτιμοῦν τήν ἱερότητα τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου, ἀδιαφοροῦντες νά διακρίνουν τό πρόσωπον τοῦ Θεοῦ εἰς τούς ἐλαχίστους τῶν ἀδελφῶν μας (πρβλ. Ματθ. κε΄, 40, 45), πολλοί δέ παραμένουν ἀδιάφοροι ἔναντι τῆς πτωχείας, τῆς ὀδύνης καί τῆς βίας, αἱ ὁποῖαι μαστίζουν τήν ἀνθρωπότητα.

5. Ἡ Ἐκκλησία καλεῖται νά ἀρθρώσῃ τόν προφητικόν της λόγον. Ἐκφράζομεν τήν εἰλικρινῆ ἡμῶν ἀνησυχίαν διά τάς τοπικάς καί παγκοσμίους τάσεις, αἱ ὁποῖαι ἀπαξιώνουν καί διαβιβρώσκουν τάς ἀρχάς τῆς πίστεως, τήν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου, τόν θεσμόν τοῦ γάμου καί τό δῶρον τῆς δημιουργίας.

Ὑπογραμμίζομεν τήν ἀναμφισβήτητον ἱερότητα τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἀπό τῆς συλλήψεως μέχρι τοῦ φυσικοῦ θανάτου. Ἀναγνωρίζομεν τόν γάμον ὡς ἕνωσιν ἀνδρός καί γυναικός, ἡ ὁποία εἰκονίζει τήν ἕνωσιν τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Ἐκκλησίας Του. Ἀποστολή ἡμῶν εἶναι ἡ διαφύλαξις τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος ὡς οἰκονόμων καί οὐχί ὡς κατόχων αὐτοῦ. Κατά τήν περίοδον ταύτην τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς προτρεπόμεθα τόν κλῆρον καί τόν λαόν ἡμῶν νά ἐπιδείξουν πνεῦμα μετανοίας, νά βιώσουν τήν καθαρότητα τῆς καρδίας, τήν ταπείνωσιν καί τήν συγχωρητικότητα, καταθέτοντες εἰς τήν κοινωνίαν μαρτυρίαν περί τῶν πάντοτε ἐπικαίρων διδαγμάτων τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. 

6. Ἡ Σύναξις αὕτη τῶν Προκαθημένων συνιστᾷ δι᾿ ἡμᾶς μίαν εὐλογημένην εὐκαιρίαν, ἵνα ἐπαναβεβαιώσωμεν τήν ἑνότητα ἡμῶν διά τῆς κοινωνίας καί τῆς συνεργασίας. Ἐπιβεβαιοῦμεν τήν ἀφοσίωσιν ἡμῶν εἰς τήν ἔννοιαν τῆς συνοδικότητος, ἥτις τυγχάνει ὑψίστης σημασίας διά τήν ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας. Ἐνωτιζόμεθα τήν ρῆσιν τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὅτι "τό τῆς Ἐκκλησίας ὄνομα, οὐ χωρισμοῦ ἀλλ᾿ ἑνώσεως καί συμφωνίας ὄνομα". Ἡ καρδία ἡμῶν στρέφεται πρός τήν ἀπό μακροῦ ἀναμενομένην Ἁγίαν καί Μεγάλην Σύνοδον τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, διά νά μαρτυρήσωμεν τήν ἑνότητα αὐτῆς, ὡς καί τήν εὐθύνην καί τήν στοργήν της πρός τόν σύγχρονον κόσμον.

Ἡ Σύναξις συνεφώνησεν ὅτι ἡ προπαρασκευαστική τῆς Συνόδου ἐργασία πρέπει νά ἐντατικοποιηθῇ. Εἰδική Διορθόδοξος Ἐπιτροπή θά ἀρχίσῃ τό ἔργον αὐτῆς ἀπό τοῦ Σεπτεμβρίου 2014 καί θά ὁλοκληρώσῃ αὐτό μέχρι τοῦ Ἁγίου Πάσχα τοῦ ἔτους 2015. Θά ἀκολουθήσῃ Προσυνοδική Πανορθόδοξος Διάσκεψις κατά τό πρῶτον ἥμισυ τοῦ ἔτους 2015. Ἅπασαι αἱ ἀπόφασεις, τόσον κατά τάς ἐργασίας τῆς Συνόδου, ὅσον καί κατά τά προπαρασκευαστικά στάδια αὐτῆς, θά λαμβάνωνται καθ᾿ ὁμοφωνίαν. Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας θά συγκληθῇ ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐν ἔτει 2016, ἐκτός ἀπροόπτου. Ἡ Σύνοδος θά προεδρεύηται ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Οἱ ἀδελφοί Αὐτοῦ Προκαθήμενοι τῶν λοιπῶν Ὀρθοδόξων Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν θά κάθηνται ἐκ δεξιῶν καί ἐξ εὐωνύμων Αὐτοῦ.

7. Ἀναποσπάστως συνδεδεμένη πρός τήν ἑνότητα εἶναι ἡ ἱεραποστολή. Ἡ Ἐκκλησία δέν ζῇ διά τόν ἑαυτόν της, ἀλλά ὀφείλει νά μαρτυρῇ καί νά μοιράζηται τά δῶρα τοῦ Θεοῦ μετά τῶν ἐγγύς καί τῶν μακράν. Μετέχοντες τῆς Θείας Εὐχαριστίας καί προσευχόμενοι ὑπέρ τῆς οἰκουμένης, καλούμεθα νά συνεχίσωμεν τήν λειτουργίαν μετά τήν Θείαν Λειτουργίαν καί νά μοιρασθῶμεν μεθ᾿ ὁλοκλήρου τῆς ἀνθρωπότητος τά δῶρα τῆς ἀληθείας καί τῆς ἀγάπης, συμφώνως πρός τήν τελευταίαν ἐντολήν καί διαβεβαίωσιν τοῦ Κυρίου: "Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τά ἔθνη  [...] καί ἰδού ἐγώ μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι [...] ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος" (Ματθ. κη΄, 19-20).

8. Ζῶμεν ἐντός ἑνός κόσμου, ὅπου ἡ πολυπολιτισμικότης καί ὁ πλουραλισμός συνιστοῦν ἀναπόφευκτον πραγματικότητα καί συνεχῶς μεταβαλλομένην. Ἔχομεν ἐπίγνωσιν τοῦ γεγονότος ὅτι οὐδέν θέμα τῆς ἐποχῆς μας δύναται νά θεωρηθῇ ἤ ἐπιλυθῇ ἄνευ ἀναφορᾶς εἰς τό παγκόσμιον, καθώς καί ὅτι οἱαδήτις πόλωσις μεταξύ τοπικοῦ καί παγκοσμίου καταλήγει εἰς ἀλλοίωσιν τοῦ ὀρθοδόξου φρονήματος.

Ὡς ἐκ τούτου, ἐνώπιον καί αὐτῶν εἰσέτι τῶν διαφωνιῶν, διαχωρισμῶν καί διαιρέσεων, εἴμεθα ἀποφασισμένοι νά διακηρύξωμεν τό μήνυμα τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἀναγνωρίζομεν ὅτι ὁ διάλογος τυγχάνει πάντοτε καλλίτερος τῆς συγκρούσεως. Ἡ ἀποχώρησις καί ἡ ἀπομόνωσις οὐδέποτε ἀποτελοῦν ἐπιλογήν. Ἐπαναβεβαιοῦμεν τήν ὑποχρέωσίν μας νά διαλεγώμεθα πρός τόν ἄλλον, μετά τῶν ἄλλων ἀνθρώπων, μετά τῶν ἄλλων πολιτισμῶν, ὅπως καί μετά τῶν ἄλλων χριστιανῶν καί τῶν ἀνθρώπων ἄλλων θρησκευτικῶν πεποιθήσεων.

9. Παρά τάς ἀνωτέρω προκλήσεις, διακηρύσσομεν τό Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ "ὅστις τοσοῦτον ἠγάπησε τόν κόσμον" ὥστε "ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν". Τοιουτοτρόπως, οἱ Ὀρθόδοξοι παραμένομεν πλήρεις ἐλπίδος. Παρά τάς δυσχερείας τολμῶμεν, ἐν τούτοις, νά ἔχωμεν τήν ἐλπίδα ἡμῶν εἰς τόν Θεόν Ὅστις ἐστί "ὁ ὤν καί ὁ ἦν καί ὁ ἐρχόμενος, ὁ παντοκράτωρ" (Ἀποκ. α΄, 8). Διό καί ἀναμιμνῃσκόμεθα ὅτι ὁ τελευταῖος λόγος -λόγος ἀγαλλιάσεως, ἀγάπης καί ζωῆς- ἀνήκει εἰς Αὐτόν, ᾯ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμή καί προσκύνησις εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Ἐν Φαναρίῳ, τῇ 9ῃ Μαρτίου 2014

+ Ὁ Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαῖος

+ Ὁ Ἀλεξανδρείας Θεόδωρος 

+ Ὁ Ἱεροσολύμων Θεόφιλος 

+ Ὁ Μόσχας Κύριλλος

+ Ὁ Σερβίας Εἰρηναῖος

+ Ὁ Ρουμανίας Δανιήλ

+ Ὁ Βουλγαρίας Νεόφυτος

+ Ὁ Γεωργίας Ἠλίας 

+ Ὁ Κύπρου Χρυσόστομος

+ Ὁ Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος

+ Ὁ Βαρσοβίας Σάββας

+ Ὁ Τιράνων Ἀναστάσιος